{"id":9013,"date":"2017-01-08T09:48:58","date_gmt":"2017-01-08T08:48:58","guid":{"rendered":"http:\/\/marciszewski.eu\/?page_id=9013"},"modified":"2025-07-09T23:11:46","modified_gmt":"2025-07-09T21:11:46","slug":"oswiecenie","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/marciszewski.eu\/?page_id=9013","title":{"rendered":"O\u015bwiecenie"},"content":{"rendered":"

Temat O\u015bwiecenia zas\u0142uguje na eksponowanie w g\u0142\u00f3wnym menu\u00a0 — pod obrazem kolumnady symbolizuj\u0105cym\u00a0 agor\u0119\u00a0 — miejsce, w kt\u00f3rym Sokrates\u00a0 roznieca\u0142 w\u015br\u00f3d Ate\u0144czyk\u00f3w\u00a0 racjonalizm. Jest bowiem\u00a0 racjonalizm tym ogniwem, kt\u00f3re spaja \u015bwiatopogl\u0105d informatyczny z warto\u015bciami O\u015bwiecenia\u00a0 czyli\u00a0 – jak m\u00f3wiono –\u00a0 the Age of Reason.\u00a0<\/em><\/h4>\n

\u017beby przekonuj\u0105co ten zwi\u0105zek\u00a0 przedstawi\u0107, trzeba by osobnego gruntownego studium.\u00a0 Dot\u0105d,\u00a0 o ile wiem,\u00a0 bada\u0144\u00a0 takich nie prowadzono. Trzeba je wi\u0119c zainicjowa\u0107, cho\u0107by miejscem\u00a0 inicjatywy by\u0142a platforma tak skromna jak obecny blog.\u00a0 Nasienie\u00a0 te\u017c jest w stosunku do drzewa bardzo skromnym pocz\u0105tkiem, a jednak ten cud rozrostu wci\u0105\u017c zachodzi w przyrodzie.<\/p>\n

Kilka\u00a0 wst\u0119pnych uwag,\u00a0 jakby zagaje\u0144 dyskursu, zawiera poni\u017cej \u00a71 i \u00a72. Szczeg\u00f3ln\u0105 za\u015b uwag\u0119 chcia\u0142bym zwr\u00f3ci\u0107 na \u00a73, w kt\u00f3rym mowa o tym,\u00a0 jak Peter Simons, wybitny angielski historyk idei,\u00a0 a w szczeg\u00f3lno\u015bci wnikliwy znawca dorobku i zas\u0142ug polskiej logiki i filozofii\u00a0 XX wieku,\u00a0 widzi nasz\u0105 Szko\u0142\u0119 Lwowsko-Warszawsk\u0105 jako ognisko idei o\u015bwieceniowych i wzorzec ich praktycznej realizacji. Dodajmy,\u00a0 \u017ce jest to Szko\u0142a, kt\u00f3ra\u00a0 wnios\u0142a ceniony w \u015bwiecie wk\u0142ad w logiczne podstawy informatyki poprzez badania nad\u00a0 rozstrzygalno\u015bci\u0105 problem\u00f3w obliczeniowych (Alfred Tarski, Andrzej Mostowski, Wanda Szmielew, Andrzej Grzegorczyk i inni). Jest to jedna z nici wi\u0105\u017c\u0105cych warto\u015bci o\u015bwieceniowe z problematyk\u0105 logiczno-informatyczn\u0105 i jej aspektem \u015bwiatopogl\u0105dowym.<\/p>\n

\u00a71 . <\/span>O\u015bwieceniowa geneza wywodz\u0105cych si\u0119 z Europy warto\u015bci atlantyckich.<\/em> <\/strong>Strona ta powsta\u0142a na pocz\u0105tku toku 2017,\u00a0 i nie\u00a0 jest to data przypadkowa. W roku 2016 niebo tak si\u0119 zachmurzy\u0142o nad \u015bwiatem, \u017ce metafora „O\u015bwiecenia”<\/span>, jak i r\u00f3wnoznacznego\u00a0 z nim terminu „wiek rozumu”<\/span>,\u00a0 mniej przystaje do naszego wieku ni\u017c to si\u0119 wydawa\u0142o w minionych dekadach, po zwyci\u0119stwach nad faszyzmem i komunizmem z ich\u00a0 irracjonalnymi wizjami \u015bwiata. Niebezpieczne defekty rozumu\u00a0 pojawi\u0142y si\u0119\u00a0 tatnio po stronie grup rz\u0105dz\u0105cych jak\u00a0 i po stronie rz\u0105dzonych\u00a0 po obu brzegach Atlantyku.\u00a0 Atlantycka wsp\u00f3lnota warto\u015bci staje przed zagro\u017ceniem na nieoczekiwanie wielk\u0105 skal\u0119.<\/p>\n

M\u00f3wimy „warto\u015bci atlantyckie”,\u00a0 maj\u0105c na my\u015bli ten sam zbi\u00f3r idei, kt\u00f3re okre\u015blamy mianem warto\u015bci europejskich. Ich\u00a0 ojczyzn\u0105 by\u0142a o\u015bwieceniowa Europa, a pierwsze ich nasiona przenie\u015bli na nowy l\u0105d emigranci ze starego.\u00a0 Okre\u015blenia geograficzne nic nie m\u00f3wi\u0105 o tre\u015bci systemu warto\u015bci, nazwijmy je wi\u0119c imieniem wprowadzaj\u0105cym w tre\u015b\u0107:\u00a0 warto\u015bci liberalne.\u00a0 <\/span><\/strong>Ich uprzytomnienie jest celem obecnej strony i tekst\u00f3w powi\u0105zanych z ni\u0105 linkami.<\/p>\n

Pe\u0142en ich przegl\u0105d to temat na osobne studium, trzeba wi\u0119c tu poprzesta\u0107 na wyliczeniu przyk\u0142adowym\u00a0 i my\u015blowych skr\u00f3tach.<\/p>\n

    \n
  1. Na prze\u0142omie 18-go i 19-go wieku w Anglii oraz, niezale\u017cnie, w Szkocji uznano<\/span> niewolnictwo za bezprawne i niemoralne<\/span>, a Kongres Wiede\u0144ski rozci\u0105gn\u0105\u0142 t\u0119 zasad\u0119 na pa\u0144stwa-sygnatariuszy.\u00a0 By\u0142 to unikalny prze\u0142om w skali ca\u0142ych dziej\u00f3w ludzko\u015bci, w kt\u00f3rych nigdy wcze\u015bniej nie kwestionowano dopuszczalno\u015bci niewolnictwa, a Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki w \u015bredniowieczny (a\u017c po rok 1917) sankcjonowa\u0142\u00a0 je w swym prawie kanonicznym.<\/li>\n
  2. \u00a0Pod koniec 18-go wieku Fryderyk Wielki w\u00a0 Prusach zni\u00f3s\u0142 praktyk\u0119 tortur<\/span> jako sankcj\u0119 karn\u0105. To by\u0142 tak\u017ce prze\u0142om na skal\u0119 historyczn\u0105.<\/li>\n
  3. \u00a0Na gruncie filozofii politycznej takich autor\u00f3w jak Locke i Monteskiusz narodzi\u0142a si\u0119 idea pa\u0144stwa prawa opartego na tr\u00f3jpodziale w\u0142adzy<\/span>.<\/li>\n
  4. We francuskiej deklaracji praw cz\u0142owieka i obywatela za\u015bwita\u0142o poj\u0119cie praw<\/span> cz\u0142owieka<\/span>,<\/span> to jest, przys\u0142uguj\u0105cych wszystkim ludziom, niezale\u017cnie\u00a0 od rasy, narodowo\u015bci, wyznania etc.<\/li>\n
  5. Immanuel Kant w programowej deklaracji O\u015bwiecenia „Beantwortung der Frage: Was ist Aufkl\u00e4rung” (1783) uznaje g\u0142os\u00a0 indywidualnego\u00a0 rozumu<\/span> za wi\u0105\u017c\u0105cy moralnie, nawet gdy odbiega od nauk\u00a0 autorytet\u00f3w.<\/li>\n<\/ol>\n

    S\u0105 te punkty wo\u0142aniem o rozum, wolno\u015b\u0107, prawa cz\u0142owieka i \u00a0 rz\u0105dy prawa. To jest mocny, zdecydowany, manifest\u00a0 liberalizmu. Zdawa\u0142o si\u0119, \u017ce w procesie jednoczenia si\u0119 Europy my\u015blenie liberalne zatacza\u0142o\u00a0 coraz szersze kr\u0119gi i zapuszcza\u0142o coraz g\u0142\u0119bsze korzenie.<\/p>\n

    Prawda jednak jest dzi\u015b taka, \u017ce kr\u0119gi te si\u0119 kurcz\u0105, a korzenie okazuj\u0105 si\u0119 p\u0142ytkie. Niepokoj\u0105co wielu naszych bli\u017anich i wsp\u00f3\u0142obywateli woli rz\u0105dy silnej r\u0119ki ni\u017c rz\u0105dy prawa, odbierane czasem jako \u017cmudny formalizm czy fanaberie intelektualist\u00f3w.\u00a0 Indywidualny rozum cz\u0119sto przegrywa z kolektywnymi emocjami wzniecanymi przez populist\u00f3w. Tote\u017c ani politykom ani mediom nie op\u0142aca si\u0119 przemawia\u0107 do rozumu; politycy nie pozyskaj\u0105 tym elektoratu, a media\u00a0 nie zwi\u0119ksz\u0105 ogl\u0105dalno\u015bci. A do tego, wielkoduszna otwarto\u015b\u0107 na \u015bwiat w umys\u0142ach Europejczyk\u00f3w i Amerykan\u00f3w, b\u0119d\u0105ca moralnym pod\u0142o\u017cem globalizacji\u00a0 (obok pod\u0142o\u017ca ekonomiczno-kalkulacyjnego), cofa si\u0119 pod naporem ma\u0142ostkowego nacjonalizmu.<\/p>\n

    \u00a72.<\/span><\/strong>\u00a0 Jak diagnozowa\u0107 obecny kryzys warto\u015bci o\u015bwieceniowych. <\/em><\/strong>Poprzedni odcinek\u00a0 to nie jest lament libera\u0142a, kt\u00f3ry z nostalgi\u0105 spogl\u0105da\u0142by wstecz na odchodz\u0105cy w przesz\u0142o\u015b\u0107 \u015bwiat\u00a0 post\u0119p\u00f3w liberalizmu. Nie ma w tym ani krzty katastrofizmu, kt\u00f3ry co jaki\u015b czas si\u0119 pojawia\u00a0 w pogardliwym m\u00f3wieniu\u00a0 anty-libera\u0142\u00f3w o dekadencji liberalnego\u00a0 Zachodu, braku\u00a0 t\u0119\u017cyzny nios\u0105cego mu rych\u0142y upadek.\u00a0Tak\u00a0 m\u00f3wili i wierzyli nazi\u015bci i bolszewicy, ale ich t\u0119\u017cyzna okaza\u0142a si\u0119 zawodna.\u00a0 Religijni za\u015b\u00a0 fundamentali\u015bci jedyny dla Europy ratunek\u00a0 przed upadkiem upatruj\u0105 w powrocie do \u015bredniowiecznej teokracji i masowej rytualnej pobo\u017cno\u015bci.<\/p>\n

    Libera\u0142\u00a0 nie traci z oczu faktu, \u017ce tysi\u0105clecia cywilizacji to dzieje post\u0119pu, kt\u00f3re swe apogeum osi\u0105gn\u0105\u0142 w trwaj\u0105cym po dzi\u015b dzie\u0144 (mimo przej\u015bciowych za\u0142ama\u0144) O\u015bwieceniu. Nie ma powodu, \u017ceby ten historyczny trend uleg\u0142 za\u0142amaniu na zawsze. Trzeba jednak liczy\u0107 si\u0119 z perturbacjami, kt\u00f3re sprawiaj\u0105, \u017ce wykres post\u0119pu b\u0119dzie idzie okresowo w d\u00f3\u0142\u00a0 — z krzywd\u0105 dla pokole\u0144, kt\u00f3rym przychodzi \u017cy\u0107 w takim okresie.<\/p>\n

    I w\u0142a\u015bnie mamy czas perturbacji. Pierwszym krokiem do ich niwelowania jest, oczywi\u015bcie, trafna diagnoza. Powinna ona wykry\u0107 sprz\u0119\u017cenia zwrotne mi\u0119dzy stanami \u015bwiadomo\u015bci spo\u0142ecznej, czyli subiektywnymi, oraz czynnikami obiektywnymi natury ekonomicznej, geograficznej, politycznej itd.\u00a0 Te drugie ujmuje si\u0119 czasem w terminie „byt” .\u00a0 Nie ma racji w m\u00f3wieniu materialist\u00f3w, \u017ce byt bez reszty okre\u015bla \u015bwiadomo\u015b\u0107,\u00a0 jak te\u017c nie ma jej w wierze idealist\u00f3w, \u017ce \u015bwiadomo\u015b\u0107 okre\u015bla bez reszty byt.\u00a0 Kluczem do rozumienia\u00a0 ludzkiego \u015bwiata jest to, \u017ce mi\u0119dzy tymi dwiema stronami zachodz\u0105 niezwykle silne i dalekosi\u0119\u017cne w skutkach interakcje. Dopiero wtedy gdy si\u0119 je rozszyfruje, da si\u0119 skutecznie oddzia\u0142ywa\u0107 na rzeczywisto\u015b\u0107.<\/p>\n

    Z tej konstatacji\u00a0 p\u0142ynie\u00a0 wniosek,\u00a0 \u017ce klucze do zapobiegania kryzysom maj\u0105 ci, kt\u00f3rzy s\u0105 w mocy podejmowa\u0107 kroki kszta\u0142tuj\u0105ce obiektywny byt, o ile rozumiej\u0105 jego interakcje \u015bwiadomo\u015bci\u0105, oraz ci, kt\u00f3rzy maj\u0105 mo\u017cno\u015b\u0107 kszta\u0142towa\u0107 \u015bwiadomo\u015b\u0107, o ile rozumiej\u0105 jej interakcje z „bytem”. \u00a0 Do pierwszej z tych kategorii nale\u017c\u0105 politycy i tw\u00f3rcy donios\u0142ych fakt\u00f3w gospodarczych (np. za\u0142o\u017cyciele i kierownicy wielkich firm),\u00a0 do drugiej — ludzie nauki, analitycy, nauczyciele, publicy\u015bci, pracownicy medi\u00f3w.\u00a0 W\u015br\u00f3d ludzi nauki szczeg\u00f3lna rola przypada adeptom filozofii. Rozwa\u017cmy to w nast\u0119pnym odcinku.<\/p>\n

    \u00a73.<\/span><\/strong> Polski\u00a0 kontratak racjonalizmu przeciw destrukcji\u00a0 idei O\u015bwiecenia. <\/strong><\/em>Rola w tym kontratak\u00f3w polskich\u00a0 filozof\u00f3w\u00a0 to drugi pow\u00f3d, dla kt\u00f3rego z pocz\u0105tkiem roku 2017 do stron okre\u015blaj\u0105cych profil naszego blogu doszed\u0142 tekst pt. „O\u015bwiecenie”.\u00a0 O ile pow\u00f3d, o kt\u00f3rym mowa w \u00a71 jest wielkoskalowy, na skal\u0119 globaln\u0105, o tyle drugi, do kt\u00f3rego przechodzimy, dotycz y lokalnej mini-skali. Ale jest to nasza<\/em> lokalno\u015b\u0107, naszego \u015brodowiska, wi\u0119c naturalne, \u017ce nas obchodzi. Tym lokalnym powodem jest ukazanie si\u0119 ksi\u0105\u017cki \u00a0 „Fenomen Szko\u0142y Lwowsko-Warszawskiej”;\u00a0 red.naukowa — Anna Bro\u017cek, Alicja Chybi\u0144ska, Wyd. Academicon, Lublin 2016.\u00a0 Anons o zawarto\u015bci tego tomu znajduje si\u0119 w Lectorium Cafe Aleph.<\/p>\n

    Jest to pozycja, kt\u00f3ra dobrze si\u0119 przys\u0142u\u017cy refleksji\u00a0 nad rol\u0105 filozof\u00f3w w kszta\u0142towaniu \u015bwiadomo\u015bci o\u015bwieceniowej. Ludzie O\u015bwiecenia z uzasadnion\u0105 dum\u0105 nazwali swoje czasy The Age of Reason. <\/span><\/em>Z tym zawo\u0142aniem wsp\u00f3\u0142brzmi mocny g\u0142os Szko\u0142y na<\/span> rzecz racjonalizmu starannie analizowany w kilku rozdzia\u0142ach ksi\u0105\u017cki.\u00a0\u00a0 Bezpo\u015brednio\u00a0 nawi\u0105zuje do O\u015bwiecenia Peter Simons w rozdziale\u00a0 Filozofia logiczna, antyirracjonalizm i r\u00f3wno\u015b\u0107 p\u0142ci. Trzy atuty O\u015bwiecenia lwowsko-warszawskiego.\u00a0 <\/em>Autor\u00a0<\/em> jest wybornym znawc\u0105 dziej\u00f3w logiki i dziej\u00f3w filozofii, a w szczeg\u00f3lno\u015bci zachodz\u0105cych mi\u0119dzy nimi oddzia\u0142ywa\u0144, o czym <\/em>b\u0142yskotliwie \u015b<\/em>wiadczy\u00a0 jego ksi\u0105\u017cka: Philosophy and Logic in Central Europe from Bolzano to Tarski.<\/em> (Kluwer 1992). Tote\u017c jego pogl\u0105d\u00a0 na Szko\u0142\u0119 Lwowsko-Warszawsk\u0105 zas\u0142uguje na szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119. Opr\u00f3cz akcentu na racjonalizm Szko\u0142\u0119 cechowa\u0142y w\u0142a\u015bciwe O\u015bwieceniu rysy etyczne: oddanie sprawie wolno\u015bci, tw\u00f3rczo\u015bci, tolerancji — tak w g\u0142oszonych pogl\u0105dach jaki i w czynnym\u00a0 \u017cyciu.<\/p>\n

    Odkrywcze jest spostrze\u017cenie zawarte ju\u017c w tytule\u00a0 tekstu Simonsa, \u017ce Szko\u0142a\u00a0 wnios\u0142a nowy powiew w o\u015bwieceniow\u0105\u00a0 ide\u0119 r\u00f3wno\u015bci. Jest historyczn\u0105 zas\u0142ug\u0105 O\u015bwiecenia,\u00a0 \u017ce wyrzuci\u0142o za burt\u0119 feudalne sankcjonowanie nier\u00f3wno\u015bci (jako porz\u0105dku ustanowionego przez Boga),\u00a0 wypisuj\u0105c na swoim sztandarze has\u0142o r\u00f3wno\u015bci wszystkich ludzi. Nic jednak nie jest\u00a0 w pe\u0142ni doskona\u0142e\u00a0 u swych pocz\u0105tk\u00f3w,\u00a0 gdy jedne owoce s\u0105 ju\u017c dojrza\u0142e,\u00a0 podczas gdy inne inne dopiero w zal\u0105\u017cku. W poj\u0119ciu „wszyscy ludzie” nie mie\u015bci\u0142y si\u0119 kobiety, gdy idzie o prawa do studi\u00f3w wy\u017cszych,\u00a0 prawo wyborcze itp.\u00a0 Skutkiem by\u0142a nik\u0142a obecno\u015b\u0107 pa\u0144 w \u017cyciu akademickim. Simons zwraca uwag\u0119 na wybitny ich udzia\u0142, ilo\u015bciowy i jako\u015bciowy, w gronie Szko\u0142y. Mog\u0119\u00a0 jego uwagi potwierdzi\u0107 w\u0142asnym do\u015bwiadczeniem. Maj\u0105c za recenzenta rozprawy habilitacyjnej prof.\u00a0 Izydor\u0119 D\u0105mbsk\u0105,\u00a0 a za kierownika katedry logiki prof.\u00a0 Janin\u0119 Kotarbi\u0144sk\u0105,\u00a0 wiem, jak wiele zawdzi\u0119czam ich kompetencjom. Simons sygnalizuje niezwyk\u0142o\u015b\u0107 tego parytetu p\u0142ci na tle sytuacji w innych o\u015brodkach filozoficznych w Europie. Istotnie,\u00a0 brak \u017ce\u0144skich\u00a0 nazwisk\u00a0 cho\u0107by w Kole Wiede\u0144skim. W ten spos\u00f3b Szko\u0142a wnios\u0142a jakby nowy rozdzia\u0142,\u00a0 a\u00a0 co najmniej nowy przypis do o\u015bwieceniowej idei r\u00f3wno\u015bci. Simons ko\u0144czy sw\u00f3j esej „Apelem o o\u015bwiecenie” .<\/p>\n

    Pod wieloma wzgl\u0119dami Szko\u0142a Lwowsko-Warszawska by\u0142a nowoczesnym drogowskazem o\u015bwiecenia. Powinni\u015bmy aktywnie propagowa\u0107 jej o\u015bwieceniowe warto\u015bci i postawy, gdziekolwiek i kiedykolwiek s\u0105 lekcewa\u017cone. Jeste\u015bmy to winni jej cz\u0142onkom, sobie samym i ca\u0142emu \u015bwiatu.<\/p>\n

    Witold Marciszewski<\/em><\/p>\n<\/blockquote>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Temat O\u015bwiecenia zas\u0142uguje na eksponowanie w g\u0142\u00f3wnym menu\u00a0 — pod obrazem kolumnady symbolizuj\u0105cym\u00a0 agor\u0119\u00a0 — miejsce, w kt\u00f3rym Sokrates\u00a0 roznieca\u0142 w\u015br\u00f3d Ate\u0144czyk\u00f3w\u00a0 racjonalizm. Jest bowiem\u00a0 racjonalizm tym ogniwem, kt\u00f3re spaja \u015bwiatopogl\u0105d informatyczny z warto\u015bciami O\u015bwiecenia\u00a0 czyli\u00a0 – jak m\u00f3wiono –\u00a0 … Czytaj dalej →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-9013","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/9013","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=9013"}],"version-history":[{"count":55,"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/9013\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":12063,"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/9013\/revisions\/12063"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=9013"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}