{"id":11686,"date":"2023-11-13T10:52:21","date_gmt":"2023-11-13T09:52:21","guid":{"rendered":"https:\/\/marciszewski.eu\/?p=11686"},"modified":"2025-09-23T02:47:37","modified_gmt":"2025-09-23T00:47:37","slug":"zycie-w-erze-informacji-miedzy-zaleznoscia-a-uzaleznieniem","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/marciszewski.eu\/?p=11686","title":{"rendered":"\u017bycie w erze informacji: mi\u0119dzy zale\u017cno\u015bci\u0105 a uzale\u017cnieniem"},"content":{"rendered":"

Obecny wpis zamieszczam w blogu w imieniu Pani Mai D\u0105browskiej<\/strong>, studentki wydzia\u0142u WEiTI PW, kt\u00f3ra podczas dyskusji na prowadzonych przeze mnie zaj\u0119ciach w bardzo intryguj\u0105cy spos\u00f3b argumentowa\u0142a na rzecz tezy, \u017ce „\u017cyjemy w erze informacji”. \u017byjemy w niej, bo jeste\u015bmy od informacji zale\u017cni<\/i><\/strong>.
\nPrzyk\u0142adowo, od dost\u0119pu do informacji \u00a0i narz\u0119dzi \u00a0jej efektywnego przetwarzania zale\u017c\u0105<\/i><\/strong>: \u00a0nasz status spo\u0142eczny, sukces zawodowy, jako\u015b\u0107 relacji z innymi lud\u017ami…
\nCo wi\u0119cej jednak, w bardzo wielu przypadkach – kt\u00f3re by\u0107 mo\u017ce staj\u0105 si\u0119 powoli niepokoj\u0105c\u0105 norm\u0105 – zale\u017cno\u015b\u0107 przechodzi w uzale\u017cnienie<\/strong>…<\/i> <\/span><\/p>\n

Dalsza cz\u0119\u015b\u0107 obecnego wpisu to ju\u017c g\u0142os Mai D\u0105browskiej<\/strong> :)<\/span><\/p>\n

***********<\/p>\n

Je\u015bli spojrzymy na etymologi\u0119 s\u0142owa informacja <\/em>(\u0142ac. informatio <\/em>\u2018wyobra\u017cenie\u2019, \u2018wyja\u015bnienie\u2019, \u2018zawiadomienie\u2019), mo\u017cemy doj\u015b\u0107 do wniosku, \u017ce jest ona obecna ju\u017c od pocz\u0105tk\u00f3w komunikacji mi\u0119dzyludzkiej (niewerbalnej i werbalnej) i nawet w\u00f3wczas stanowi\u0142a podstaw\u0119 spo\u0142ecze\u0144stwa. Wi\u0119cej: stanowi ona wed\u0142ug niekt\u00f3rych wyznacznik cz\u0142owiecze\u0144stwa i warunek \u017cycia wychodz\u0105cego poza prost\u0105 walk\u0119 o przetrwanie. Czy wobec tego m\u00f3wienie o pewnej wyj\u0105tkowej zale\u017cno\u015bci wsp\u00f3\u0142czesnego cz\u0142owieka od informacji nie jest przesad\u0105? Mo\u017ce lepszym okre\u015bleniem by\u0142aby zale\u017cno\u015b\u0107 od nowych technologii?<\/p>\n

Z pewno\u015bci\u0105 informatyka odgrywa tu niebagateln\u0105, a nawet kluczow\u0105 rol\u0119, jednak w XX i XXI wieku mo\u017cemy zauwa\u017cy\u0107 r\u00f3wnie\u017c wzrost ilo\u015bci informacji niezwi\u0105zanej z urz\u0105dzeniami elektronicznymi. Cz\u0142owiek nadaje coraz wi\u0119cej nazw, identyfikator\u00f3w, form<\/em> rzeczom i poj\u0119ciom: sam posiada numer PESEL, stworzy\u0142 ide\u0119 kod\u00f3w pocztowych, upowszechni\u0142 znaki drogowe; w systemie zdrowia nawet choroby maj\u0105 okre\u015blone numery identyfikacyjne. Spo\u0142ecze\u0144stwa zmierzaj\u0105 w stron\u0119 formalizacji<\/em><\/strong>, d\u0105\u017c\u0105 do gromadzenia i przekazywania coraz wi\u0119kszej ilo\u015bci informacji, poniewa\u017c u\u0142atwia to ich organizacj\u0119 \u2014 niezale\u017cnie od tego, czy informacja ta ma form\u0119 cyfrow\u0105, czy nie.<\/p>\n

Zale\u017cno\u015b\u0107, ale w jakim uj\u0119ciu?<\/h2>\n

Aby zrozumie\u0107, dlaczego i w jaki spos\u00f3b jeste\u015bmy zale\u017cni od informacji, przyjrzyjmy si\u0119 najpierw definicji zale\u017cno\u015bci<\/em><\/strong>:<\/p>\n

zale\u017cno\u015b\u0107 <\/strong>\u017c V 1.<\/strong> <<zwi\u0105zek zachodz\u0105cy mi\u0119dzy czym\u015b a czym\u015b, polegaj\u0105cy na tym, \u017ce istnienie, jako\u015b\u0107, itp. czego\u015b warunkuje istnienie, jako\u015b\u0107, itp. czego\u015b innego>>. 2.<\/strong> <<stan kogo\u015b (czego\u015b), kto (co) w swym dzia\u0142aniu jest kr\u0119powany, ograniczany czyj\u0105\u015b wol\u0105.<\/p>\n

S\u0142ownik J\u0119zyka Polskiego, PWN<\/p>\n

Kluczowe w powy\u017cszej definicji jest wed\u0142ug mnie s\u0142owo dzia\u0142anie<\/em>: to, czy jest si\u0119 zale\u017cnym od kogo\u015b (czego\u015b), czy te\u017c nie, okre\u015bla si\u0119 na podstawie tego, jakie dzia\u0142anie wykonuje lub chce wykona\u0107 osoba (rzecz) potencjalnie zale\u017cna. Dlatego, gdy m\u00f3wimy, \u017ce jeste\u015bmy zale\u017cni od informacji, musimy si\u0119 zastanowi\u0107 w jakim obszarze ta zale\u017cno\u015b\u0107 wyst\u0119puje.<\/p>\n

Czy mo\u017cna dzi\u015b prze\u017cy\u0107<\/em> bez informacji?<\/h2>\n

Wydaje si\u0119, \u017ce informacja nie zaw\u0142adn\u0119\u0142a jeszcze \u017cyciem cz\u0142owieka na tyle, aby brak informacji zupe\u0142nie je uniemo\u017cliwia\u0142 (w rozumieniu biologicznym) \u2013 \u00a0zw\u0142aszcza w krajach, kt\u00f3re nie uleg\u0142y jeszcze informatyzacji. Postawi\u0119 jednak tez\u0119, \u017ce nie jest bez niej mo\u017cliwe \u017cycie na wysokim lub nawet \u015brednim poziomie komfortu. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 zawod\u00f3w wymaga kontaktu z informacj\u0105 pewnego rodzaju, wiele z nich mo\u017cna wykonywa\u0107 dopiero po zdobyciu edukacji (w oczywisty spos\u00f3b nieod\u0142\u0105cznie zwi\u0105zanej z informacj\u0105). Bez interakcji z danymi nie da si\u0119 r\u00f3wnie\u017c uzyska\u0107 dost\u0119pu do opieki zdrowotnej (sk\u0142adki, formularze, podpisy), a tak\u017ce op\u0142aci\u0107 ubezpieczenia.<\/p>\n

Prawna zale\u017cno\u015b\u0107 od informacji<\/strong><\/p>\n

Istotn\u0105 zmian\u0105 w stosunku do poprzednich wiek\u00f3w jest r\u00f3wnie\u017c obecny w wielu pa\u0144stwach wym\u00f3g prawny rozumienia, interpretowania i dostarczania informacji wobec ka\u017cdego obywatela. Sformalizowana jest wi\u0119kszo\u015b\u0107 wydarze\u0144 w ludzkim \u017cyciu \u2014 narodziny, choroby, \u015blub, posiadanie miejsca zamieszkania. Prawnie jeste\u015bmy zobowi\u0105zani do zdobycia wykszta\u0142cenia podstawowego i p\u0142acenia podatk\u00f3w \u2014 to wszystko bez uzyskiwania, przetwarzania i zapisu informacji po prostu nie jest mo\u017cliwe.<\/p>\n

Spo\u0142eczna zale\u017cno\u015b\u0107 od informacji<\/strong><\/p>\n

Cz\u0142owiek jest istot\u0105 spo\u0142eczn\u0105, wi\u0119c kontakty interpersonalne s\u0105 elementem jego rzeczywisto\u015bci. \u017bycie spo\u0142eczne przenios\u0142o sw\u00f3j \u015brodek ci\u0119\u017cko\u015bci w realia Internetu \u2014 nie tylko ze wzgl\u0119du na umo\u017cliwienie szybkiej i wygodnej komunikacji. Od momentu, w kt\u00f3rym ludzie zrozumieli, \u017ce mog\u0105 \u0142atwo generowa\u0107 i skutecznie rozpowszechnia\u0107 wiele informacji, Internet sta\u0142 si\u0119 dostawc\u0105 opinii publicznej, oknem na stan spo\u0142ecze\u0144stwa. \u017beby to spo\u0142ecze\u0144stwo rozumie\u0107, \u017ceby si\u0119 w nim odnajdywa\u0107, cz\u0142owiek zdaje si\u0119 nie mie\u0107 wyboru \u2014 musi uczestniczy\u0107 w jego \u017cyciu informacyjnym.<\/p>\n

Dochodzimy tu jednak do pewnej granicy. Zale\u017cno\u015b\u0107 cz\u0142owieka od informacji w kontek\u015bcie pewnych podstaw \u017cycia: edukacji, pracy, opieki zdrowotnej, prawa wydaje si\u0119 dosy\u0107 oczywista. Aktywne uczestniczenie w \u017cyciu spo\u0142ecznym zdaje si\u0119 by\u0107 czym\u015b wi\u0119cej, czym\u015b nie a\u017c tak niezb\u0119dnym, cho\u0107 przecie\u017c bardzo ludzkim. Nasuwa si\u0119 jednak pytanie: czy jeste\u015bmy dzi\u015b w stanie (jako jednostka) wie\u015b\u0107 satysfakcjonuj\u0105ce \u017cycie spo\u0142eczne bez urz\u0105dze\u0144 nowej technologii i dost\u0119pu do odpowiednio wysokiej (coraz wi\u0119kszej!) ilo\u015bci informacji? Osobi\u015bcie jestem sk\u0142onna s\u0105dzi\u0107, \u017ce tak \u2013 spo\u0142eczny charakter \u017cycia cz\u0142owieka nie wymaga globalnej sieci powi\u0105za\u0144, ale poczucia przynale\u017cno\u015bci i kontaktu z pewn\u0105 lokaln\u0105 grup\u0105 os\u00f3b \u2014 mog\u0105 by\u0107 to s\u0105siedzi, studenci jednego kierunku, rodzina. Mo\u017cna wi\u0119c wysun\u0105\u0107 tez\u0119, \u017ce uczestniczenie w wirtualnym \u017cyciu spo\u0142ecze\u0144stwa nie jest podstawow\u0105 potrzeb\u0105, ale czym\u015b, co cz\u0142owiek \u015bwiadomie wybiera. Dlatego widz\u0119 podstawy, by twierdzi\u0107, \u017ce w \u017cyciu spo\u0142ecznym cz\u0142owiek jest tylko w pewnej mierze od informacji zale\u017cny \u2014 bardziej czyni si\u0119 <\/em>od tej informacji zale\u017cnym, co prowadzi nas do definicji uzale\u017cnienia<\/em><\/strong>:<\/p>\n

uzale\u017cni\u0107 \u2014 uzale\u017cnia\u0107<\/strong> \u00abuczyni\u0107 zale\u017cnym od kogo\u015b lub czego\u015b\u00bb<\/p>\n

S\u0142ownik J\u0119zyka Polskiego, PWN<\/p>\n

Rozumiemy, \u017ce jako ca\u0142o\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa jeste\u015bmy niejako \u201cwinni\u201d faktu, \u017ce edukacja, praca, zdrowie, etc. zale\u017cne s\u0105 od informacji, wi\u0119c jako spo\u0142ecze\u0144stwo uzale\u017cnili\u015bmy si\u0119<\/em> od niej. Natomiast jako jednostka w tych dziedzinach po prostu jeste\u015bmy <\/em>od niej zale\u017cni<\/em>: nie czynimy si\u0119, ale rodzimy si\u0119 takimi. Istniej\u0105 jednak domeny, w kt\u00f3rych jednostka sama uzale\u017cnia si\u0119 od informacji: wspomniane wy\u017cej \u017cycie spo\u0142eczne jest chyba najbardziej wyra\u017anym przyk\u0142adem, ale dzieje si\u0119 tak r\u00f3wnie\u017c chocia\u017cby w przypadku rozrywki czy zakup\u00f3w.<\/p>\n

W tym kontek\u015bcie widz\u0119 dwa rodzaje takiego uzale\u017cnienia. Pierwszym jest prosta konsekwentno\u015b\u0107 dzia\u0142a\u0144 \u2014 nawi\u0105za\u0142em relacj\u0119 z pewn\u0105 osob\u0105 na komunikatorze i chc\u0119 j\u0105 kontynuowa\u0107; wykupi\u0142em serwis streamingowy i obejrza\u0142em kilka seriali, nie chc\u0119 zmarnowa\u0107 pieni\u0119dzy z subskrypcji; za zakupy w sklepie internetowym przys\u0142uguj\u0105 mi rabaty, wi\u0119c je wykorzystam. Drugim natomiast, i o wiele bardziej z\u0142o\u017conym, jest uzale\u017cnienie w biologicznym i psychologicznym tego s\u0142owa znaczeniu.<\/p>\n

Uzale\u017cnienie psychiczne i fizjologiczne od informacji<\/h2>\n

Co pozytywnego, przyjemnego widzi nasz m\u00f3zg w informacji?<\/strong><\/p>\n

Istnieje wiele (niewykluczaj\u0105cych si\u0119 wzajemnie) koncepcji z tym zwi\u0105zanych. Jedna z nich sugeruje, \u017ce poszukiwanie informacji jest mechanizmem obecnym ju\u017c w czasach pierwotnych, poniewa\u017c du\u017ca ilo\u015b\u0107 informacji o otoczeniu zwi\u0119ksza\u0142a w\u00f3wczas szanse na prze\u017cycie (zob. tutaj<\/a>) \u2014 st\u0105d zach\u0119ta ze strony ewolucji w postaci pozytywnej reakcji fizjologicznej na nowe wiadomo\u015bci. Reakcj\u0119 tak\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 publikacji opisuje jako wyrzut dopaminy i uaktywnienie o\u015brodka nagrody. Jedne z bada\u0144 pokazuj\u0105, \u017ce cz\u0142owiek ma tendencj\u0119 do przeceniania informacji zanim pozna jej tre\u015b\u0107 \u2014 kr\u00f3cej, jest istot\u0105 ciekaw\u0105. Takiemu oczekiwaniu i otrzymywaniu informacji towarzyszy uaktywnienie tych cz\u0119\u015bci m\u00f3zgu, kt\u00f3re odpowiadaj\u0105 za czerpanie przyjemno\u015bci z jedzenia, pieni\u0119dzy i narkotyk\u00f3w (zob. tutaj<\/a>). Sta\u0142e otrzymywanie dopaminy przyzwyczaja organizm do tego stanu, co prowadzi do uzale\u017cnienia<\/em><\/strong>. Jednak opr\u00f3cz wydzielania wspomnianego hormonu w odpowiedzi na informacje same w sobie, jej wyrzut nast\u0119puje tak\u017ce dzi\u0119ki pozytywnym kontaktom spo\u0142ecznym budowanym poprzez wymian\u0119 wiadomo\u015bci (zob. tutaj<\/a>).<\/p>\n

Czytaj\u0105c o tym, zada\u0142am sobie pytanie: dlaczego wi\u0119c nie uzale\u017cniaj\u0105 nas ksi\u0105\u017cki naukowe \u2014 niezg\u0142\u0119bione \u017ar\u00f3d\u0142o informacji? Dlaczego studenci coraz rzadziej ucz\u0119szczaj\u0105 na wyk\u0142ady, dlaczego nudz\u0105 nas bogate w tre\u015bci teksty?<\/p>\n

Osobi\u015bcie sk\u0142ania\u0142abym si\u0119 do wyja\u015bnienia, \u017ce wiedza naukowa jest w naszym poj\u0119ciu czym\u015b relatywnie statycznym; mamy \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce tre\u015b\u0107 danych publikacji nie zmieni\u0142a si\u0119 od pewnego czasu, wi\u0119c nawet, je\u015bli tej tre\u015bci nie znamy, nie wydaje nam si\u0119 ona czym\u015b naprawd\u0119 nowym<\/em><\/strong>. Teza o poszukiwaniu informacji pozwalaj\u0105cej na prze\u017cycie mog\u0142aby to potwierdza\u0107 \u2014 szans na przetrwanie nie zwi\u0119ksza znacz\u0105co wiedza o niezmiennych cechach otoczenia, ale zwi\u0119ksza wiedza o jego aktualnym stanie, o zmianach lub ich braku. Jest to jednak tylko jeden z pomys\u0142\u00f3w odpowiedzi na to pytanie.<\/p>\n

Mo\u017cna tak\u017ce t\u0142umaczy\u0107 to szybszym tempem \u017cycia i komunikacji. Satysfakcji (w postaci dopaminy) nie daje dok\u0142adne zg\u0142\u0119bienie i zrozumienie tematu, ale oczekiwanie na informacj\u0119 i moment pierwszej styczno\u015bci z ni\u0105. St\u0105d, cz\u0119stsze otrzymywanie niewielkich porcji informacji jest bardziej satysfakcjonuj\u0105ce dla naszego m\u00f3zgu ni\u017c rzadsze zdobywanie du\u017cych porcji.<\/p>\n

Mi\u0119dzy zale\u017cno\u015bci\u0105, uzale\u017cnieniem a\u2026 ZALE\u017bNO\u015aCI\u0104?<\/h3>\n

Wsp\u00f3\u0142czesna zale\u017cno\u015b\u0107 od informacji w podstawowych obszarach \u017cycia coraz cz\u0119\u015bciej przechodzi w uzale\u017cnienie \u2014 zale\u017cno\u015b\u0107 zaistnia\u0142\u0105 w wyniku procesu, na kt\u00f3ry niejako wyrazili\u015bmy zgod\u0119. By\u0107 mo\u017ce jednak nie jest to stan, na kt\u00f3rym poprzestaniemy. Film The Social Dilemma <\/em>opisuje chyba powszechnie ju\u017c znane zjawisko tworzenia algorytm\u00f3w dobierania tre\u015bci i subtelnej manipulacji skutkuj\u0105cej zamkni\u0119ciem nas w ba\u0144kach informacyjnych oraz fizjologicznym uzale\u017cnieniem. Gdy jednak we\u017amiemy pod uwag\u0119 intensywny rozw\u00f3j sztucznej inteligencji i rosn\u0105ce wraz z nim mo\u017cliwo\u015bci manipulacji, a tak\u017ce tworzenia fikcyjnych tre\u015bci w spos\u00f3b wysoce wiarygodny \u2014 by\u0107 mo\u017ce jako ludzko\u015b\u0107 przejdziemy do stanu, w kt\u00f3rym nasze uzale\u017cnienie od informacji zamieni si\u0119 w obejmuj\u0105c\u0105 wiele obszar\u00f3w ZALE\u017bNO\u015a\u0106<\/strong>, na jak\u0105 w \u017cadnym momencie nie wyrazili\u015bmy \u017cadnego rodzaju zgody?<\/p>\n

***********<\/p>\n

Serdecznie ZAPRASZAMY<\/strong> do dyskusji — Maja D\u0105browska i Pawe\u0142 Stacewicz.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Obecny wpis zamieszczam w blogu w imieniu Pani Mai D\u0105browskiej, studentki wydzia\u0142u WEiTI PW, kt\u00f3ra podczas dyskusji na prowadzonych przeze mnie zaj\u0119ciach w bardzo intryguj\u0105cy spos\u00f3b argumentowa\u0142a na rzecz tezy, \u017ce „\u017cyjemy w erze informacji”. \u017byjemy w niej, bo jeste\u015bmy … Czytaj dalej →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[46,20,42,8,49],"tags":[],"class_list":["post-11686","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-dydaktyka","category-filozofia-informatyki","category-filoz-nauki","category-informatyzm","category-racjonalizm"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/11686","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=11686"}],"version-history":[{"count":15,"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/11686\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":12493,"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/11686\/revisions\/12493"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=11686"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=11686"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=11686"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}