{"id":11889,"date":"2025-03-01T21:29:44","date_gmt":"2025-03-01T20:29:44","guid":{"rendered":"https:\/\/marciszewski.eu\/?p=11889"},"modified":"2025-09-23T02:44:13","modified_gmt":"2025-09-23T00:44:13","slug":"o-mowie-nienawisci-w-dobie-spoleczenstwa-zinformatyzowanego","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/marciszewski.eu\/?p=11889","title":{"rendered":"O mowie nienawi\u015bci w dobie spo\u0142ecze\u0144stwa zinformatyzowanego"},"content":{"rendered":"

Obecny wpis stanowi fragment mojej aktywno\u015bci w ramach projektu [iTrust]. Interventions against polarisation in society for TRUSTworthy social media: From diagnosis to therapy<\/a><\/em>, do kt\u00f3rego do\u0142\u0105czy\u0142em na pocz\u0105tku roku. Jednym z cel\u00f3w projektu jest zidentyfikowanie nowego rodzaju zagro\u017ce\u0144, kt\u00f3re pojawi\u0142y si\u0119 wraz z post\u0119puj\u0105c\u0105 informatyzacj\u0105 \u017cycia spo\u0142ecznego<\/strong>. Przynajmniej cz\u0119\u015b\u0107 z nich wi\u0105\u017ce si\u0119 z najnowszym wymiarem tej\u017ce informatyzacji, czyli wprowadzaniem do przestrzeni publicznej narz\u0119dzi i wytwor\u00f3w sztucznej inteligencji<\/strong> (SI).<\/p>\n

Nasz\u0105 rozmow\u0119 chcia\u0142bym zogniskowa\u0107 wok\u00f3\u0142 zagro\u017cenia, kt\u00f3re stanowi co\u015b w rodzaju wsp\u00f3lnego mianownika wielu r\u00f3\u017cnych niepokoj\u0105cych zjawisk, a mianowicie na szerzeniu tre\u015bci nienawistnych<\/strong>, co okre\u015bla si\u0119 powszechnie mow\u0105 nienawi\u015bci<\/em><\/strong> (ang. hate speech<\/em>).
\nCo ciekawe, prawna definicja<\/strong> tego zjawiska \u2013 kt\u00f3re powinno przecie\u017c by\u0107 \u015bcigane prawnie! \u2013 nie istnieje. W prawie polskim pewn\u0105 jej kontekstow\u0105 namiastk\u0105\u00a0 s\u0105 dwa artyku\u0142y Kodeksu Karnego (\u00a71), 256 i 257, kt\u00f3re stwierdzaj\u0105, co nast\u0119puje:<\/p>\n

\u201eKto publicznie propaguje faszystowski lub inny totalitarny ustr\u00f3j pa\u0144stwa lub nawo\u0142uje do nienawi\u015bci<\/strong> na tle r\u00f3\u017cnic narodowo\u015bciowych, etnicznych, rasowych, wyznaniowych albo ze wzgl\u0119du na bezwyznaniowo\u015b\u0107, podlega karze pozbawienia wolno\u015bci do lat 2<\/em>.\u201d (art. 256)
\n\u201eKto publicznie zniewa\u017ca<\/strong> grup\u0119 ludno\u015bci albo poszczeg\u00f3ln\u0105 osob\u0119 z powodu jej przynale\u017cno\u015bci narodowej, etnicznej, rasowej, wyznaniowej albo z powodu jej bezwyznaniowo\u015bci, podlega karze pozbawienia wolno\u015bci do lat 3<\/em>.\u201d (art. 257)<\/p>\n

W artyku\u0142ach tych wskazano wybi\u00f3rczo pewne cechy, tzw. cechy chronione<\/strong>, kt\u00f3re identyfikuj\u0105 mow\u0119 nienawi\u015bci w ten spos\u00f3b, \u017ce to w\u0142a\u015bnie poprzez odniesienie do nich dana wypowied\u017a kogo\u015b (lub pewn\u0105 grup\u0119 os\u00f3b) zniewa\u017ca, dyskryminuje, nara\u017ca na przemoc etc… Przyk\u0142adowo, wypowied\u017a typu „Kowalski, jak ka\u017cdy Polak, jest leniuchem i pijakiem, wi\u0119c nie ma sensu go zatrudnia\u0107” obra\u017ca i dyskryminuje konkretn\u0105 osob\u0119 ze wzgl\u0119du na cech\u0119 przynale\u017cno\u015bci do konkretnego narodu; po\u015brednio za\u015b obra\u017ca wszystkie osoby o wskazanej narodowo\u015bci. Opr\u00f3cz narodowo\u015bci, w cytowanych artyku\u0142ach wskazano ras\u0119, grup\u0119 etniczn\u0105 i stosunek do religii; nie wskazano jednak cech innych, kt\u00f3re pojawiaj\u0105 si\u0119 w ustawach antydyskryminacyjnych (na przyk\u0142ad p\u0142ci, orientacji seksualnej czy\u00a0 niepe\u0142nosprawno\u015bci).
\nList\u0119 cech chronionych, wraz z list\u0105 warto\u015bciowanych negatywnie czynno\u015bci (jak obra\u017canie czy zniewa\u017canie), mo\u017cna by uzna\u0107 za punkty odniesienia dla definicji mowy nienawi\u015bci<\/strong>. By\u0107 mo\u017ce jednak, nale\u017cy poszukiwa\u0107 definicji umocowanej etycznie, to znaczy takiej, w kt\u00f3rej okre\u015bli si\u0119 og\u00f3lnie pewne fundamentalne warto\u015bci<\/strong>, le\u017c\u0105ce u podstaw wyr\u00f3\u017cniania takich a nie innych zbior\u00f3w cech chronionych. Do warto\u015bci takich nale\u017ca\u0142yby, na przyk\u0142ad, poszanowanie godno\u015bci osoby ludzkiej czy tolerancja \u015bwiatopogl\u0105dowa.
\nNie oczekuj\u0119, oczywi\u015bcie, aby\u015bmy przy okazji tego wpisu sformu\u0142owali ostateczn\u0105 definicj\u0119, opart\u0105 na ostatecznych warto\u015bciach :), ale je\u015bli kto\u015b ma jakie\u015b ciekawe propozycje, to serdecznie zapraszam do ich przedyskutowania<\/strong>.<\/p>\n

Zjawisko mowy nienawi\u015bci i zwi\u0105zane z nim zagro\u017cenia nie s\u0105, rzecz jasna, niczym nowym, a tym bardziej, nie s\u0105 czym\u015b specyficznym dla spo\u0142ecze\u0144stwa zinformatyzowanego. Wystarczy cofn\u0105\u0107 si\u0119 do lat 30. XX wieku i przywo\u0142a\u0107 nienawistne (prze)mowy Adolfa Hitlera. Jak wszyscy wiemy, wywo\u0142a\u0142y one niewyobra\u017caln\u0105 wr\u0119cz eskalacj\u0119 dyskryminacji<\/strong>. Dyskryminacji, kt\u00f3ra przerodzi\u0142a si\u0119 stopniowo w okrutny program eksterminacji ca\u0142ych ras, narod\u00f3w i grup etnicznych.
\nW kontek\u015bcie spo\u0142ecze\u0144stwa zinformatyzowanego przyk\u0142ad \u201eHitlera\u201d jest o tyle zasadny, \u017ce dotyka sfery technologii. Nazi\u015bci bowiem intensywnie wykorzystywali\u00a0 \u00f3wczesne nowe technologie<\/strong> do wzmacniania swojego przekazu. Transmisje radiowe, filmy propagandowe, nag\u0142o\u015bnienie na partyjnych wiecach\u2026\u00a0 to wszystko s\u0142u\u017cy\u0142o hitlerowskiej machinie nienawi\u015bci, kt\u00f3ra by\u0142a de facto<\/em> machin\u0105 zbrodni.<\/p>\n

Czy dzisiejsze technologie informatyczne, ze sztuczn\u0105 inteligencj\u0105<\/strong> na czele, mog\u0105 pos\u0142u\u017cy\u0107 komu\u015b do zbudowania r\u00f3wnie przera\u017caj\u0105cej machiny z\u0142a? To ogromne pytanie pozostawmy na razie w tle. Zadajmy natomiast pytania skromniejsze, zwi\u0105zane bezpo\u015brednio z tematem wpisu.
\nCzy wspomniane technologie s\u0105 wykorzystywane do wytwarzania i szerzenia mowy nienawi\u015bci<\/strong>?
\nW jaki spos\u00f3b?
\nI jakie zjawiska stanowi\u0105 o specyfice ich „mowo-nienawistnych” zastosowa\u0144?<\/p>\n

W ramach swojego wk\u0142adu do dyskusji zwr\u00f3c\u0119 uwag\u0119 na trzy kwestie:<\/p>\n

1.
\nPopularno\u015b\u0107 tzw. patostreamer\u00f3w<\/strong>, kt\u00f3rzy za po\u015brednictwem serwis\u00f3w typu YouTube u\u017cywaj\u0105 publicznie wulgaryzm\u00f3w, szerz\u0105 tre\u015bci homofobiczne, pokazuj\u0105 sceny zn\u0119cania si\u0119 nad osobami niepe\u0142nosprawnymi\u2026<\/em>
\nPatostreaming przemawia szczeg\u00f3lnie silnie do os\u00f3b bardzo m\u0142odych, kt\u00f3re, po pierwsze, traktuj\u0105 Internet jako swoje naturalne \u015brodowisko komunikacji, po drugie za\u015b, formuj\u0105 dopiero swoje moralne przekonania.<\/p>\n

2.
\nAnonimowo\u015b\u0107<\/em><\/strong> os\u00f3b i organizacji, kt\u00f3re szerz\u0105 mow\u0119 nienawi\u015bci w Internecie.<\/em>
\nMo\u017cliwo\u015b\u0107 pozostania anonimowym, a wskutek tego bezkarnym, sprawia, \u017ce w Internecie o wiele cz\u0119\u015bciej ni\u017c w innych mediach pojawiaj\u0105 si\u0119 tre\u015bci skrajne, obra\u017aliwe, agresywne, polaryzuj\u0105ce\u2026<\/p>\n

3.
\nRosn\u0105ce mo\u017cliwo\u015bci wykorzystania SI<\/strong> w masowym szerzeniu mowy nienawi\u015bci<\/em>.
\nSystemy SI nie musz\u0105 po prostu powiela\u0107 tre\u015bci podsuwanych im przez ludzi; one mog\u0105 zosta\u0107 wytrenowane (na odpowiednich przyk\u0142adach) do kreatywnego generowania nowych tre\u015bci odpowiedniego typu. W takich przypadkach bardzo trudno jest zidentyfikowa\u0107 osoby czy instytucje odpowiedzialne za tre\u015b\u0107 konkretnych przekaz\u00f3w.<\/p>\n

Powy\u017csze kwestie dotycz\u0105 ciemnej strony informatycznych technologii.
\nPatrz\u0105c bardziej optymistycznie<\/strong>, mo\u017cna upatrywa\u0107 w nich pewnego remedium<\/em><\/strong> na nowego rodzaju zagro\u017cenia \u2013 remedium o tyle obiecuj\u0105cego, \u017ce dotyczy ono tej samej sfery, sfery technologicznej, do kt\u00f3rej samo przynale\u017cy. Przyk\u0142adowo, we wspomnianym na pocz\u0105tku wpisu projekcie iTrust<\/em> powstaje wyspecjalizowany chatbot<\/strong>, kt\u00f3ry b\u0119dzie w stanie identyfikowa\u0107 w dostarczanych mu tekstach tre\u015bci potencjalnie nienawistne<\/strong>. Opr\u00f3cz rozpoznawania chatbot b\u0119dzie wyja\u015bnia\u0142, dlaczego dokona\u0142 takiego a nie innego rozpoznania, a tak\u017ce proponowa\u0142 sformu\u0142owania alternatywne, wolne od fraz klasyfikowanych jako mowa nienawi\u015bci.<\/p>\n

Aby jednak zagro\u017ceniom przeciwdzia\u0142a\u0107, trzeba im si\u0119 uwa\u017cnie przyjrze\u0107: okre\u015bli\u0107, czym r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 nowe informatyczne szaty mowy nienawi\u015bci<\/strong>\u00a0od jej bardziej tradycyjnych form.
\nPodyskutujmy o tym \ud83d\ude0a.
\nJako punkt wyj\u015bcia proponuj\u0119 przyj\u0105\u0107 pytania zadane w tek\u015bcie.
\nNie musimy si\u0119 jednak do nich ogranicza\u0107\u2026<\/p>\n

Serdecznie zapraszam do rozmowy — Pawe\u0142 Stacewicz.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Obecny wpis stanowi fragment mojej aktywno\u015bci w ramach projektu [iTrust]. Interventions against polarisation in society for TRUSTworthy social media: From diagnosis to therapy, do kt\u00f3rego do\u0142\u0105czy\u0142em na pocz\u0105tku roku. Jednym z cel\u00f3w projektu jest zidentyfikowanie nowego rodzaju zagro\u017ce\u0144, kt\u00f3re pojawi\u0142y … Czytaj dalej →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[44,8],"tags":[],"class_list":["post-11889","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-etyka","category-informatyzm"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/11889","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=11889"}],"version-history":[{"count":19,"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/11889\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":12484,"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/11889\/revisions\/12484"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=11889"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=11889"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=11889"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}