{"id":132,"date":"2011-01-14T11:10:32","date_gmt":"2011-01-14T11:10:32","guid":{"rendered":"http:\/\/blog.marciszewski.eu\/?p=132"},"modified":"2025-09-23T03:50:28","modified_gmt":"2025-09-23T01:50:28","slug":"eureka-kluczowa-kwestia-informatyzmu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/marciszewski.eu\/?p=132","title":{"rendered":"Informatyzm jako wgl\u0105d w zagadk\u0119 umys\u0142u"},"content":{"rendered":"

Jak to si\u0119 dzieje,\u00a0 \u017ce ludzka inteligencja\u00a0 potrafi\u00a0 rozwi\u0105zywa\u0107\u00a0 pewne problemy matematyczne,\u00a0 kt\u00f3rych nie mo\u017ce rozwi\u0105za\u0107\u00a0 uniwersalna maszyna Turinga (UMT)? <\/strong>Pytanie to znamionuje spos\u00f3b my\u015blenia w\u0142a\u015bciwy dla informatyzmu czyli\u00a0 \u015bwiatopogl\u0105du informatycznego. Kto si\u0119 znajduje poza jego obr\u0119bem, ten pytania takiego nie \u017cywi. Raczej zapyta: a dlaczego inteligencja \u017cywego matematyka nie mia\u0142aby by\u0107 do tego zdolna? Sk\u0105d to przekonanie, \u017ce nie mo\u017ce by\u0107\u00a0 wi\u0119ksza ni\u017c inteligencja maszyny? C\u00f3\u017c wi\u0119c zagadkowego,\u00a0 je\u015bli jest wi\u0119ksza?<\/p>\n

Podej\u015bcie\u00a0 cechuj\u0105ce informatyzm\u00a0 rodzi si\u0119\u00a0 z wielowiekowej tradycji uprawiania matematyki.\u00a0\u00a0 Jest ona punktem wyj\u015bcia dla takich\u00a0 my\u015blicieli,\u00a0 jak Leibniz, a w ubieg\u0142ym wieku David Hilbert,\u00a0 filozofowie nauki z Ko\u0142a Wiede\u0144skiego i inni.\u00a0 Przyj\u0119\u0142o si\u0119 uwa\u017ca\u0107, pocz\u0105wszy od matematyk\u00f3w i filozof\u00f3w staro\u017cytnych, \u017ce ka\u017cdy problem matematyczny da si\u0119 rozwi\u0105za\u0107 w spos\u00f3b\u00a0 rachunkowy czyli za pomoc\u0105 odpowiedniego algorytmu.\u00a0 Z tego wzgl\u0119du stawiano matematyk\u0119 za wz\u00f3r pozosta\u0142ym naukom,\u00a0 oczekuj\u0105c, \u017ce i one z czasem dojd\u0105 do tego poziomu intersubiektywnej \u015bcis\u0142o\u015bci (s\u0142ynny program Leibniza\u00a0 w ha\u015ble Calculemus<\/em>).\u00a0 To jednak poj\u0119cie rachowania by\u0142o tylko intuicyjne,\u00a0 stanowi\u0105c jakby\u00a0 uog\u00f3lnienie kolosalnej liczby przypadk\u00f3w z praktyki matematycznej, ale bez precyzyjnej definicji. Definicj\u0119 tak\u0105 da\u0142 dopiero Turing (1936)\u00a0 jako opis UMT.\u00a0 I wtedy si\u0119 okaza\u0142o,\u00a0 \u017ce istniej\u0105 obiekty nie spe\u0142niaj\u0105ce tej definicji,\u00a0 mianowicie funkcje matematyczne, kt\u00f3rych warto\u015bci nie dadz\u0105 si\u0119 znale\u017a\u0107 rachunkowo. Nazwano je funkcjami nieobliczalnymi,<\/em> a ich warto\u015bci — liczbami nieobliczalnymi<\/em>.<\/p>\n

Skoro rozwi\u0105zywanie problem\u00f3w matematycznych przywyk\u0142o si\u0119 uto\u017csamia\u0107 z obliczaniem, to naturalne wydawa\u0142o si\u0119\u00a0 przyj\u0105\u0107, \u017ce\u00a0 problemy nie daj\u0105ce si\u0119 rozwi\u0105za\u0107 rachunkowo, za pomoc\u0105 algorytm\u00f3w, s\u0105 nierozwi\u0105zywalne tak\u017ce dla ludzkiego umys\u0142u.\u00a0 St\u0105d,\u00a0 ogromnym zaskoczeniem okaza\u0142o si\u0119 wykazanie przez Kurta G\u00f6dla, \u017ce istniej\u0105 zagadnienia nierozwi\u0105zywalne rachunkowo,\u00a0 to jest,\u00a0 nierozwi\u0105zywalne\u00a0 dla UMT czyli\u00a0 (w dzisiejszej wersji technologicznej)\u00a0 komputera cyfrowego, ale maj\u0105ce rozwi\u0105zanie daj\u0105ce si\u0119 \u015bci\u015ble dowie\u015b\u0107 na innej drodze.\u00a0 Wynik tak\u00a0 przecz\u0105cy\u00a0 dotychczasowym prze\u015bwiadczeniom musia\u0142\u00a0 wywo\u0142a\u0107 pytanie:\u00a0 jak to jest mo\u017cliwe? Informatyzm pytanie to odziedziczy\u0142, jest on bowiem spadkobierc\u0105 tego problemu w linii genealogicznej wiod\u0105cej od Leibniza do wsp\u00f3\u0142czesnej logiki.<\/p>\n

Na tym tle fakt, \u017ce ludzki umys\u0142 rozwi\u0105zuje\u00a0 pewne problemy, kt\u00f3rych nie jest w stanie rozwi\u0105za\u0107 UMT,\u00a0 wydaje si\u0119 istotnie zagadkowy. Wa\u017cny krok w jej rozwa\u017caniu\u00a0 uczyni\u0142 Alan Turing w swej\u00a0 pracy z roku 1938\u00a0 („Systemy logiki oparte na liczbach porz\u0105dkowych”).\u00a0 Jego donios\u0142o\u015b\u0107 i konsekwencje ujawniaj\u0105 si\u0119 w miar\u0119,\u00a0 jak rozwija si\u0119 projekt sztucznej inteligencji zmierzaj\u0105cy do zmniejszania dystansu mi\u0119dzy inteligencj\u0105 naturaln\u0105 i sztuczn\u0105 czyli mi\u0119dzy umys\u0142em i UMT (ewentualnie jakimi\u015b projektami, kt\u00f3re s\u0105 wzgl\u0119dem UMT alternatywne).\u00a0 Na etapie bada\u0144 z roku 1938 Turing\u00a0 pr\u00f3buje znale\u017a\u0107 spos\u00f3b my\u015blenia o tym, co nieobliczalne, czyli nieosi\u0105galne dla UMT.\u00a0 Zdolno\u015b\u0107 do takiego my\u015blenia przejawia si\u0119,\u00a0 w szczeg\u00f3lno\u015bci, w dostrze\u017ceniu prawdziwo\u015bci zdania g\u00f6dlowskiego.\u00a0 Nazywa on t\u0119 zdolno\u015b\u0107 wyroczni\u0105<\/em> (oracle<\/em>), wyja\u015bniaj\u0105c, \u017ce jest to element niemechaniczny,\u00a0 nie nale\u017c\u0105cy do UMT.\u00a0 Jako wyja\u015bnienie natury psychologicznej,\u00a0 jakby przek\u0142ad idei wyroczni na poj\u0119cia dotycz\u0105ce umys\u0142u,\u00a0 pomocne w rozwa\u017caniach nad inteligencj\u0105, dobrze s\u0142u\u017cy nast\u0119puj\u0105ca wypowied\u017a Turinga z tej\u017ce pracy (cytowana za polskim przek\u0142adem ksi\u0105\u017cki Andrew Hodgesa: „Turing”,\u00a0 wyd.Amber, 1997, s.34).<\/p>\n

Rozumowanie matematyczne mo\u017cna uzna\u0107 w uproszczeniu za po\u0142\u0105czenie dw\u00f3ch zdolno\u015bci, kt\u00f3re mo\u017cemy nazwa\u0107 intuicj\u0105 i pomys\u0142owo\u015bci\u0105.\u00a0 Dzia\u0142anie intuicji polega na wydawaniu spontanicznych s\u0105d\u00f3w, kt\u00f3re nie s\u0105 rezultatem \u015bwiadomych tok\u00f3w rozumowania. S\u0105dy te s\u0105 cz\u0119sto, ale bynajmniej nie zawsze, s\u0142uszne.<\/em><\/p>\n

W tych zdaniach mamy podpowied\u017a, w jakich kierunkach rozwija\u0107 projekt SI, \u017ceby osi\u0105gn\u0105\u0107 zamierzone podobie\u0144stwo SI do inteligencji naturalnej; trzeba mianowicie, zaszczepi\u0107 tej sztucznej intuicj\u0119 oraz inwencj\u0119 (pomys\u0142owo\u015b\u0107)<\/p>\n

Intuicja prowadz\u0105ca do\u00a0 zdania g\u00f6dlowskiego dotyczy poj\u0119cia dowodu sformalizowanego w logice predykat\u00f3w. Jeste\u015bmy intuicyjnie<\/em> przekonani, \u017ce dow\u00f3d taki prowadzi zawsze od zda\u0144 prawdziwych do prawdziwych,<\/em> a wi\u0119c cokolwiek jest wywiedzione z prawdziwych aksjomat\u00f3w arytmetyki musi by\u0107 te\u017c prawd\u0105.\u00a0 Maj\u0105c t\u0119 przes\u0142ank\u0119, rozumujemy, jak nast\u0119puje: zdanie g\u00f6dlowskie\u00a0 (tj. stwierdzaj\u0105ce w\u0142asn\u0105 niedowodliwo\u015b\u0107 w arytmetyce) musi by\u0107 prawdziwe. Bo gdyby nie, to by\u0142oby dowodliwe z aksjomat\u00f3w arytmetyki,\u00a0 zatem prawdziwe.\u00a0 A skoro z\u00a0 za\u0142o\u017cenia o\u00a0 fa\u0142szywo\u015bci wynika jego prawdziwo\u015b\u0107,\u00a0 to jest ono prawdziwe.<\/p>\n

Inny przyk\u0142ad intuicji zdolnej do rozwi\u0105za\u0144 nieosi\u0105galnych dla UMT mo\u017cna napotka\u0107 w procedurach s\u0142u\u017c\u0105cych do sprawdzania,\u00a0 czy interesuj\u0105ca nas formu\u0142a jest prawem, czyli tautologi\u0105, rachunku predykat\u00f3w.\u00a0 Istniej\u0105 formu\u0142y nie b\u0119d\u0105ce tautologiami, dla kt\u00f3rych owa procedura sprawdzania zap\u0119tla si\u0119 w niesko\u0144czono\u015b\u0107, poniewa\u017c ich struktura generuje wci\u0105\u017c nowe formu\u0142y pochodne wymagaj\u0105ce sprawdzenia. S\u0105 jednak\u00a0 formu\u0142y, w kt\u00f3rych procedura si\u0119 zap\u0119tla i generuje wci\u0105\u017c nowe\u00a0 formu\u0142y wymagaj\u0105ce sprawdzenia. Umys\u0142 ludzki szybko rozpoznaje regularno\u015b\u0107, wed\u0142ug kt\u00f3rej dokonuje si\u0119 zap\u0119tlanie i nabiera pewno\u015bci,\u00a0 \u017ce proces ten nigdy si\u0119 nie sko\u0144czy, z czego wnioskuje,\u00a0 \u017ce dana formu\u0142a nie jest tautologi\u0105.\u00a0 Maszyna natomiast nigdy nie zako\u0144czy pracy, b\u0119dzie wci\u0105\u017c produkowa\u0107 nowe p\u0119tle .<\/p>\n

* * *<\/p>\n

Przejd\u017amy do drugiej z wymienionych przez Turinga cech umys\u0142u, kt\u00f3rym zawdzi\u0119cza on sw\u0105 przewag\u0119 nad UMT.\u00a0 Jest to cecha inwencji. \u017beby pozby\u0107 si\u0119 w tym punkcie rysu zagadkowo\u015bci,\u00a0 mo\u017cna skorzysta\u0107\u00a0 z do\u015b\u0107 dobrze ju\u017c rozpoznanego mechanizmu ewolucji. T\u0105 droga idzie Pawe\u0142 Stacewicz (esej 8, odc. 3.1), proponuj\u0105c nast\u0119puj\u0105ce rozwi\u0105zanie.<\/p>\n

Postulowana na poziomie steruj\u0105cych robotami program\u00f3w wiedzo-tw\u00f3rcza ewolucja ma t\u0119 przewag\u0119 nad innymi metodami, \u017ce wprowadza do sztucznego robociego my\u015blenia elementy inwencji<\/strong>. Dlaczego? Ot\u00f3\u017c, zgodnie z wyja\u015bnieniami w punkcie 2.1, opiera si\u0119 ona na wyborach losowych \u2013 przypomnijmy, \u017ce w przypadku algorytm\u00f3w genetycznych to los decyduje o mutacjach, krzy\u017c\u00f3wkach i przebiegu selekcji. Losowo\u015b\u0107 za\u015b, a razem z ni\u0105 nieprzewidywalno\u015b\u0107 pomys\u0142\u00f3w, rozwi\u0105za\u0144 i decyzji, s\u0105 cechami swoistymi ludzkiej inwencji. <\/em><\/p><\/blockquote>\n

Istotnie, pomys\u0142y s\u0105 nieprzewidywalne. Wed\u0142ug schematu ewolucyjnego, o selekcji decyduje \u015brodowisko: wygrywaj\u0105 osobniki lepiej przystosowane.\u00a0 Co jest \u015brodowiskiem\u00a0 selekcjonuj\u0105cym pomys\u0142y?\u00a0 Droga do odpowiedzi zosta\u0142a przetarta przez Karla Poppera, kt\u00f3ry by\u0142 zdecydowanym ewolucjonist\u0105 w metodologii nauk. Dla teorii naukowych takim \u015brodowiskiem dla\u00a0 konkuruj\u0105cych teorii s\u0105 kryteria logiczne – wewn\u0119trzna sp\u00f3jno\u015b\u0107 teorii,\u00a0 jej przewaga nad innymi teoriami pod wzgl\u0119dem informatywno\u015bci,\u00a0 to znaczy, pod wzgl\u0119dem\u00a0 zasi\u0119gu\u00a0 wyja\u015bniania\u00a0 i przewidywania fakt\u00f3w oraz przewaga pod wzgl\u0119dem pomy\u015blnie przebytych\u00a0 pr\u00f3b obalenia.\u00a0 W takie \u015brodowisko logiczne nale\u017ca\u0142oby wyposa\u017cy\u0107 robota (pr\u00f3cz losowego generatora pomys\u0142\u00f3w), \u017ceby da\u0107 mu szans\u0119 bycia kreatywnym.<\/p>\n

\u015arodowisko logiczne jako czynnik selekcyjny losowo generowanych pr\u00f3b rozwi\u0105za\u0144 jest cz\u0119\u015bci\u0105 szerszego \u015brodowiska selekcyjnego, kt\u00f3re zas\u0142uguje na miano aksjologicznego<\/em>.\u00a0\u00a0 Znajduje tu zastosowanie tradycyjna tr\u00f3jca warto\u015bci. \u015arodowisko logiczne reprezentuje prawd\u0119, a nie mniej istotne kryteria selekcji pomys\u0142\u00f3w zawdzi\u0119czamy warto\u015bciom dobra i pi\u0119kna. Gdy uczony pracuje nad jakim\u015b problemem, mo\u017ce mu si\u0119 nasuwa\u0107 ile\u015b rozwi\u0105za\u0144 ale nie wszystkie mo\u017cliwe, bo tych mo\u017ce by\u0107 niewyobra\u017calnie wiele. Przychodzi mu do g\u0142owy to, co jest wedle niego wa\u017cne, istotne, przydatne teoretycznie lub praktycznie, a s\u0105 to oceny z kategorii dobra.\u00a0 Wielkie te\u017c znaczenie w roli kryteri\u00f3w selekcji graj\u0105 u uczonych, zw\u0142aszcza matematyk\u00f3w i fizyk\u00f3w,\u00a0 warto\u015bci estetyczne, z kategorii pi\u0119kna. Czy do tego, \u017ceby wesz\u0142y one do wyposa\u017cenia robota wystarczy,\u00a0 \u017ce liczba po\u0142\u0105cze\u0144 mi\u0119dzy elementami koduj\u0105cymi informacj\u0119 zr\u00f3wna\u0142a si\u0119 z liczb\u0105 po\u0142\u0105cze\u0144 w m\u00f3zgu?\u00a0 Je\u015bli mia\u0142bym odpowiedzie\u0107 na to prywatnie, co wolno mi uczyni\u0107 w blogu, to powiem, \u017ce moim zdaniem nie wystarczy. Publicznie tak odpowiedzie\u0107 mia\u0142bym prawo dopiero wtedy, gdybym mia\u0142 na to intersubiektywne argumenty. A ja mam tylko subiektywne, bior\u0105ce si\u0119 z moich indywidualnych,\u00a0 niepowtarzalnych\u00a0 (jak u ka\u017cdego\u00a0 indywiduum) do\u015bwiadcze\u0144 umys\u0142owych; mo\u017ce m\u00f3g\u0142bym uczyni\u0107 je intersubiektywnymi w jakim\u015b wywiadzie\u00a0 rzece, ale nie w paru akapitach. Kto za\u015b by twierdzi\u0142 przeciwnie\u00a0 i swoje twierdzenie uwa\u017ca\u0142 za intersubiektywne, na nim spoczywa onus probandi czyli ci\u0119\u017car dowodzenia.<\/p>\n

A skoro jeste\u015bmy pogodzeni z istnieniem czego\u015b tak zagadkowego,\u00a0 jak intuicja, czemu nie uzna\u0107 za jej dzie\u0142o\u00a0 tak\u017ce kryteri\u00f3w aksjologicznych, kt\u00f3re dostarczaj\u0105 naszym pomys\u0142om selekcyjnego\u00a0 \u015brodowiska ewolucji?\u00a0 Nawet je\u015bli\u00a0 t\u0119 kwesti\u0119 pozostawimy na razie bez odpowiedzi definitywnie twierdz\u0105cej, a\u00a0 przyjmiemy j\u0105 tylko w roli hipotezy\u00a0 roboczej, posuwa ona naprz\u00f3d debat\u0119 nad SI.\u00a0 Na podstawie tej hipotezy trzeba by wyposa\u017cy\u0107 roboty w kryteria aksjologiczne, \u017ceby umia\u0142y co\u015b zrobi\u0107 z bogactwem swych\u00a0 pomys\u0142\u00f3w (powiedzmy, \u017ce generowanych losowo).\u00a0 Kto by tego dokona\u0142,\u00a0 uczyni\u0142by wielki krok w kierunku awansowania\u00a0 robot\u00f3w na istoty dor\u00f3wnuj\u0105ce bladawcom co do zdolno\u015bci rozwi\u0105zywania problem\u00f3w.<\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Jak to si\u0119 dzieje,\u00a0 \u017ce ludzka inteligencja\u00a0 potrafi\u00a0 rozwi\u0105zywa\u0107\u00a0 pewne problemy matematyczne,\u00a0 kt\u00f3rych nie mo\u017ce rozwi\u0105za\u0107\u00a0 uniwersalna maszyna Turinga (UMT)? Pytanie to znamionuje spos\u00f3b my\u015blenia w\u0142a\u015bciwy dla informatyzmu czyli\u00a0 \u015bwiatopogl\u0105du informatycznego. Kto si\u0119 znajduje poza jego obr\u0119bem, ten pytania takiego … Czytaj dalej →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":["post-132","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-informatyzm"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/132","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=132"}],"version-history":[{"count":45,"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/132\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":11509,"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/132\/revisions\/11509"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=132"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=132"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=132"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}