\u00a73.<\/strong>\u00a0 Teologiczna motywacja tezy o niesko\u0144czono\u015bci fizycznego wszech\u015bwiata pojawi\u0142a si\u0119 u wybitnego platonika kardyna\u0142a Miko\u0142aja z Kuzy (1401-64) jako idea, \u017ce tw\u00f3r Niesko\u0144czonego Stw\u00f3rcy powinien by\u0107 niesko\u0144czony, nie jest jedna jasne, czy Kuza\u0144czyk mia\u0142 na uwadze niesko\u0144czony zbi\u00f3r obiekt\u00f3w, czy jedynie niesko\u0144czono\u015b\u0107 czasu i przestrzeni.<\/p>\nNie ma natomiast\u00a0 w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce niesko\u0144czenie wiele obiekt\u00f3w mie\u015bci\u0142 wszech\u015bwiat w\u00a0 tej\u00a0 niezwykle \u015bmia\u0142ej wizji, kt\u00f3r\u0105 g\u0142osi\u0142\u00a0 Giordano Bruno (1548-1600). Obejmowa\u0142 \u00f3w kosmos niesko\u0144czenie wiele s\u0142o\u0144c, planet i ksi\u0119\u017cyc\u00f3w, w tym niesko\u0144czenie wiele planet zamieszka\u0142ych przez istoty rozumne.\u00a0\u00a0 Wszech\u015bwiat ten, nieograniczony od g\u00f3ry, by\u0142 jednak ograniczony od do\u0142u, podobnie jak pojmowa\u0142 to atomizm: podzia\u0142\u00a0 materii ko\u0144czy si\u0119 na elementach niepodzielnych, tak ma\u0142ych, \u017ce mniejsze od nich nie istniej\u0105 .\u00a0 Argument na rzecz tej wizji mia\u0142 podobny charakter religijny jak u Miko\u0142aja z Kuzy:\u00a0 gdyby wszech\u015bwiat nie by\u0142 niesko\u0144czony,\u00a0 przeczy\u0142oby to naturze i godno\u015bci Stw\u00f3rcy.<\/p>\n
Jak wida\u0107, obaj\u00a0 my\u015bliciele obdarzali\u00a0 swe wizje niesko\u0144czono\u015bci wszech\u015bwiata nie tylko wiar\u0105, lecz\u00a0 tak\u017ce uczuciami podziwu, entuzjazmu, wielkiej\u00a0 aprobaty jak dla czego\u015b po\u017c\u0105danego. Nie b\u0119dzie wi\u0119c przesad\u0105 okre\u015bli\u0107 ich postaw\u0119 jako AMOR INFINITI. \u00a0 Postawa ta przybiera posta\u0107 jeszcze wyrazistsz\u0105 oraz, co wa\u017cne,\u00a0 bardziej dopracowan\u0105 my\u015blowo u Gottfrieda Wilhelma Leibniza (1646-1716).<\/p>\n
Leibniz\u00a0 nie idzie w swej wizji tropami atomist\u00f3w czy Bruna, gdzie nie by\u0142o miejsca na niesko\u0144czon\u0105 podzielno\u015b\u0107 „w d\u00f3\u0142”.\u00a0 A w\u0142a\u015bnie taka id\u0105c\u0105 w g\u0142\u0105b jest dla jego my\u015bli zasadnicza, podobnie\u00a0 jak\u00a0 by\u0142a dla Anaksagorasa. Jest ona dalece bardziej okre\u015blona ni\u017c u\u00a0 antycznego prekursora.\u00a0 Wiadomo, \u017ce nie\u00a0 polega na czym\u015b takim, jak geometryczne dzielenie\u00a0 przestrzeni\u00a0 na coraz mniejsze\u00a0 segmenty b\u0119d\u0105ce jednorodnymi zbiorami punkt\u00f3w.\u00a0 U Leibniza jest to niesko\u0144czona z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 o charakterze strukturalnym.<\/p>\n
Dobre wyobra\u017cenie o takim strukturalnym uporz\u0105dkowaniu daje dzi\u015b fizyka. Nie koniecznie podziela si\u0119 w niej leibnizja\u0144ski\u00a0 infinityzm (podpisuj\u0105 si\u0119 pod nim tylko niekt\u00f3rzy),. Istotne jednak jest to, \u017ce wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 struktury takie\u00a0 jak moleku\u0142y, zawieraj\u0105ce w sobie struktury z g\u0142\u0119bszego poziomu (atomy),\u00a0 a w nich struktury jeszcze mniejsze i g\u0142\u0119bsze, jak protony sk\u0142adaj\u0105ce si\u0119, z kolei,\u00a0 z kwark\u00f3w. Szczeg\u00f3lnie bliskie\u00a0 by\u0142oby Leibnizowi w naszych czasach\u00a0 \u015bmia\u0142e wyobra\u017cenie Richarda Feynmana, w kt\u00f3rym taki system pojmuje si\u0119 jako sie\u0107 mikroskopijnych komputer\u00f3w obejmuj\u0105c\u0105 swym zasi\u0119giem kosmiczne uniwersum. Owe komputery to punkty w przestrzeni obdarzone\u00a0 pami\u0119ci\u0105 ogarniaj\u0105c\u0105\u00a0 wszystkie pola i cz\u0105stki, oraz urz\u0105dzeniami wej\u015bcia i wyj\u015bcia, kt\u00f3re go \u0142\u0105cz\u0105 z innymi punktami.<\/p>\n
Zmodyfikujmy tylko obraz tak, \u017ce owe mini-elementy pojmiemy na wz\u00f3r organizm\u00f3w, a ponadto\u00a0 tak, \u017ce posuwanie si\u0119 „w d\u00f3\u0142”, ku coraz g\u0142\u0119bszym poziomom z\u0142o\u017cono\u015bci, b\u0119dzie tworz\u0107 ci\u0105g niesko\u0144czony (to drugie jak w hipotezie Stanis\u0142awa Ulama, zob. \u00a74), a dotrzemy do samej osnowy „Monadologii” (1714) Leibniza. Oto jej zapis. Cia\u0142o organiczne jest czym\u015b w rodzaju maszyny Boskiej, czyli automatu naturalnego, przewy\u017cszaj\u0105cego niesko\u0144czenie automaty sztuczne. […] Maszyny natury s\u0105 maszynami w swych najdrobniejszych cz\u0119\u015bciach, a\u017c po niesko\u0144czono\u015b\u0107<\/em>\u00a0 (odcinek 64). Pojmowanie tych automat\u00f3w jako organizm\u00f3w nie musi znaczy\u0107, \u017ce przypisuje si\u0119 im \u015bci\u0119gna, \u017cy\u0142y itd. Bardzo w por\u0119 okazuje si\u0119 tu szerokie i abstrakcyjne pojmowanie \u017cycia jako procesu przetwarzania informacji, jakie znajdujemy dzi\u015b u sporej liczby\u00a0 autor\u00f3w (Aaron Sloman, Freeman Dyson etc.). Nic nie przeszkadza, by interpretowa\u0107 w ten nowoczesny spos\u00f3b ide\u0119 organizmu u Leibniza.<\/p>\nNie ko\u0144cz\u0105ca si\u0119 podzielno\u015b\u0107\u00a0 cia\u0142 na struktury coraz g\u0142\u0119bszego poziomu to istotny rys infinityzmu Leibniza.\u00a0 \u015awiadczy o tym jego uporczywa polemika z atomizmem i cz\u0119ste sformu\u0142owania w rodzaju nast\u0119puj\u0105cych. Nie istnieje atom, a co wi\u0119cej, \u017cadne cia\u0142o nie jest tak drobne, \u017ceby nie mog\u0142o by\u0107 aktualnie podzielne.<\/em> („Prawdy pierwotne metafizyki”, s.92). Materia jest aktualnie podzielna w niesko\u0144czono\u015b\u0107, tak \u017ce najmniejsza cz\u0105steczka mie\u015bci w sobie niesko\u0144czony \u015bwiat stworze\u0144.<\/em> („Nowy system […], s.165; numery stron — wg wyboru pism Leibniza pod red. S.Cichowicza pt. „Wyznanie wiary filozofa”, PWN 1969).\u00a0 Jak ma si\u0119 ten rodzaj infinityzmu do pogl\u0105d\u00f3w panuj\u0105cych obecnie w fizyce?\u00a0\u00a0 Po\u015bwi\u0119\u0107my tej sprawie,\u00a0 przynajmniej\u00a0 wyrywkowo,\u00a0 chwil\u0119 uwagi.<\/p>\n\u00a74.\u00a0<\/strong> Stanis\u0142aw Ulam by\u0142 nie tylko\u00a0 luminarzem polskiej i \u015bwiatowej matematyki;\u00a0 mia\u0142\u00a0 te\u017c zainteresowania i kompetencje zwi\u0105zane z fizyk\u0105 ze wzgl\u0119du na udzia\u0142\u00a0 w ameryka\u0144skich badaniach nad energi\u0105 j\u0105drow\u0105 w Los Alamos.\u00a0 W\u00a0 jego autobiografii „Przygody matematyka”\u00a0 (1991,\u00a0 orygina\u0142 ang. 1983) napotykamy refleksje\u00a0 \u017cywo pobudzaj\u0105ce do my\u015blenia o stosunku matematyki i fizyki i\u00a0 o strukturze rzeczywisto\u015bci.\u00a0 Oto jedna z nich, maj\u0105ca w sobie co\u015b z ducha\u00a0 „Monadologii”.<\/p>\nPierwszym pytaniem fizyki jest to, czy istnieje prawdziwa niesko\u0144czono\u015b\u0107 struktur o coraz mniejszych i mniejszych rozmiarach. Je\u015bli tak, to matematycy mogliby zastanowi\u0107 si\u0119 nad tym, czy czas i przestrze\u0144 nie zmieniaj\u0105 si\u0119, mo\u017ce nawet pod wzgl\u0119dem topologicznym, gdy przechodzimy do coraz mniejszych obszar\u00f3w. W fizyce istniej\u0105 podstawy atomistyczne albo oparte na teorii pola. Je\u015bli rzeczywisto\u015b\u0107 koniec ko\u0144c\u00f3w ma charakter polowy, to punkty s\u0105 prawdziwymi punktami matematycznymi i s\u0105 nierozr\u00f3\u017cnialne.\u00a0 Istnieje te\u017c mo\u017cliwo\u015b\u0107, \u017ce w rzeczywisto\u015bci mamy do czynienia z osobliw\u0105 struktur\u0105 o niesko\u0144czenie wielu poziomach, a ka\u017cdy z nich ma inn\u0105 natur\u0119. Jest to nie tylko zagadka filozoficzna, ale i fascynuj\u0105ca, coraz bardziej fizyczna wizja.<\/em> (s.324).<\/p>\nDowiedziawszy si\u0119,\u00a0 co w kwestii nieko\u0144czonej z\u0142o\u017cono\u015bci s\u0105dzi\u0142 Ulam, zwr\u00f3\u0107my si\u0119 z pytaniem do takiego aktualnego autorytetu fizyki i kosmologii, jakim jest Stephen Hawking.\u00a0 W swej ksi\u0105\u017cce „A Brief History of Time” (1992) dopuszcza on t\u0119 teoretyczn\u0105 ewentualno\u015b\u0107, \u017ce w miar\u0119\u00a0 stosowania coraz wy\u017cszych energii odkrywa\u0142oby si\u0119 coraz mniejsze i mniejsze cz\u0105stki, ale stajemy tu przed niepokonalnym progiem eksperymentowania, bo nie da si\u0119 uzyskiwa\u0107\u00a0 bez ko\u0144ca coraz wy\u017cszych i wy\u017cszych energii. Oto co na ten temat czytamy (s.66, rozdz. „Elementary particles […]”. Particles that were thought to be „elementary” twenty years ago are, in fact, made up of smaller particles.\u00a0 May these, as we go to still higher energies, in turn be found to be made from still\u00a0 smaller particles? This is certainly possible<\/em> […].\u00a0\u00a0 Dalej wyra\u017ca Hawking pogl\u0105d, \u017ce zapewne zbli\u017camy sie do odkrycia ostatecznych cegie\u0142ek przyrody; tu jednak mamy ju\u017c do czynienia z pewn\u0105 supozycj\u0105 filozoficzn\u0105, a wi\u0119c o podobnym statusie, jak supozycja wcze\u015bniej\u00a0 przez Hawkinga wyra\u017cona,\u00a0 ukonkretniaj\u0105ca wizje takie jak Ulama\u00a0 przez wskazanie warunk\u00f3w weryfikacji do\u015bwiadczalnej.<\/p>\nTo by\u0142a wiadomo\u015b\u0107 z pierwszej r\u0119ki, od\u00a0 koryfeusza wsp\u00f3\u0142czesnej fizyki. Si\u0119gnijmy z\u00a0 kolei do pewnego uj\u0119cia popularyzatorskiego, gdzie autor nie tyle m\u00f3wi od siebie, co podsumowuje aktualny stan bada\u0144. W ksi\u0105\u017cce „Chaos. Making a New Science” znakomity popularyzator James Gleick pisze, co nast\u0119puje.\u00a0 For modern particle physicists, the process [of entering ever new scales] has never ended.\u00a0 Every new accelerator, with its increase in energy and speed, extends science’s field of view to tinier particles and briefer time scales, and every extension seems to bring new information.<\/em> (s.115, rozdz. „A Geometry of Nature”).<\/p>\nW tym\u017ce nurcie znajduje si\u0119\u00a0 wzmiankowany wcze\u015bniej (\u00a73) pogl\u0105d\u00a0 Richarda Feynmana.\u00a0 Przytacza go inny g\u0142o\u015bny fizyk kwantowy Basil\u00a0 Hiley, zwolennik interepretacji kwant\u00f3w zwi\u0105zanej z nazwiskiem Davida Bohma,\u00a0 w wywiadzie zamieszczonym w ksi\u0105\u017cce:\u00a0 \u00a0\u00a0P.C.W. Davies i J.R. Brown\u00a0 „Duch w atomie […]” (1996; oryg. „The Ghost in the Atom: a discussion of the mysteries of quantum physics”, 1986).\u00a0 Hiley nie idzie tak daleko jak Feynman, by przypisywa\u0107 funkcj\u0119 komputera ka\u017cdemu punktowi w przestrzeni, wysuwa jedynie przypuszczenie, \u017ce tak zachowuje si\u0119 elektron.\u00a0 Wobec faktu, \u017ce komputer musi by\u0107 obiektem posiadaj\u0105cym jak\u0105\u015b struktur\u0119,\u00a0 w obecnym za\u015b stanie fizyki nie mamy danych, by mu jak\u0105kolwiek struktur\u0119 przypisywa\u0107 (inaczej ni\u017c w przypadku\u00a0 np. protonu), Hiley argumentuje, \u017ce rozmiary elektronu, cho\u0107 niewyobra\u017calnie ma\u0142e,\u00a0 nie s\u0105 a\u017c tak ma\u0142e, \u017ceby wyklucza\u0107 z\u0142o\u017cono\u015b\u0107, cho\u0107 nie mamy obecnie \u015brodk\u00f3w, by tak\u0105 z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 wykry\u0107 (s.163; w tej argumentacji Hiley powo\u0142uje si\u0119 na pewne wyliczenia prowadzone w teorii kwant\u00f3w).<\/p>\n
Co w przypuszczeniach Hileya jest uderzaj\u0105ce, to analogia z my\u015bleniem Leibniza w kwestii mikroskopijnych cia\u0142\u00a0 o naturze maszyn, zwanych te\u017c przeze\u0144 automatami; oczywi\u015bcie, maszyn do przetwarzania informacji, bo zaliczanych przez Leibniza, do tej samej kategorii,\u00a0 co umys\u0142y. Nawet gdy nie s\u0105 owe\u00a0 cia\u0142a obdarzone \u015bwiadomo\u015bci\u0105, to ich z kategorii maszyn informacyjnych nie wyklucza,\u00a0 gdy stoi si\u0119 na gruncie leibnizja\u0144skiego prawa ci\u0105g\u0142o\u015bci: zdolno\u015b\u0107 przetwarzania informacji jest stopniowalna, a\u00a0 jestestwa \u015bwiadome ciesz\u0105 si\u0119 ni\u0105 w najwy\u017cszym stopniu (jest to wi\u0119c kwestia stopnia, a nie inno\u015bci zasadniczej).<\/p>\n
\u00a75.<\/strong>\u00a0 Naszkicowany przegl\u0105d\u00a0 nurt\u00f3w infinityzmu, cho\u0107\u00a0 wyrywkowy,\u00a0 prowadzi do\u00a0 nast\u0119puj\u0105cego pytania.Czy intuicja filozoficzna,\u00a0 b\u0119d\u0105c \u017ar\u00f3d\u0142em\u00a0 pogl\u0105d\u00f3w nie daj\u0105cych si\u0119 dowie\u015b\u0107 ani\u00a0 dedukcyjnie ani do\u015bwiadczalnie,\u00a0 legitymuj\u0105cych si\u0119 natomiast pewn\u0105 my\u015blow\u0105 elegancj\u0105, mo\u017ce mie\u0107\u00a0 znacz\u0105cy wp\u0142yw na\u00a0 post\u0119p wiedzy?<\/em> Tylko wtedy, gdy dzieje nauki dostarcz\u0105 na to odpowiedzi twierdz\u0105cej , jest sens pyta\u0107 o warto\u015b\u0107 poznawcz\u0105\u00a0 filozoficznej intuicji niesko\u0144czono\u015bci.<\/p>\nTrzeba tu\u00a0 zauwa\u017cy\u0107, \u017ce \u00f3w rys elegancji my\u015blowej,<\/em> cho\u0107 tak s\u0142abo intersubiektywny, jak\u00a0 ma\u0142o kt\u00f3ra inna cecha teorii, odgrywa w dziejach nauki\u00a0 wybitn\u0105 rol\u0119 heurystyczn\u0105, na co mamy obfit\u0105 dokumentacj\u0119 w wypowiedziach Poincare’go,\u00a0 Einsteina, Heisenberga i innych luminarzy.\u00a0 Z tego wzgl\u0119du pozwoli\u0142em\u00a0 sobie w tytule na retoryk\u0119 zwrotu „Amor infiniti”.\u00a0 Nie tylko na prawach opozycji do ju\u017c funkcjonuj\u0105cego „Horror Infiniti”, lecz\u00a0 tak\u017ce z tej racji pozytywnej, \u017ce elegancja oznacza urok wywo\u0142uj\u0105cy co najmniej sympati\u0119, a ta w miar\u0119 jak si\u0119 pot\u0119guje osi\u0105ga stadium uczu\u0107 dalece mocniejszych.\u00a0 Zwierzenia na temat moich w\u0142asnych w tej materii uczu\u0107 poczyni\u0119 na samym ko\u0144cu rozwa\u017ca\u0144.<\/p>\n<\/strong>Istnienie takich intuicji oraz to,\u00a0 jak znacz\u0105cy bywa ich wp\u0142yw na tre\u015b\u0107\u00a0 fizyki,\u00a0 jest w historii nauki bogato udokumentowane. Przyk\u0142ad podr\u0119cznikowy to inspirowanie si\u0119 fizyki w jej nowo\u017cytnych pocz\u0105tkach\u00a0 ideami staro\u017cytnego atomizmu z jego tendencj\u0105 mechanicystyczn\u0105.\u00a0\u00a0 Neoplato\u0144ska metafizyka \u015bwiat\u0142a inspirowa\u0142a w \u015bredniowieczu\u00a0 optyk\u0119,\u00a0 a ta z kolei u Newtona wpisa\u0142a si\u0119 w paradygmat atomizmu. Zdarza\u0142y si\u0119 te\u017c przypadki, gdy intuicja filozoficzna prowadzi\u0142a uczonych b\u0142\u0119dnym tropem. Leibniz, kieruj\u0105c si\u0119 filozoficzn\u0105 intuicj\u0105 o niemo\u017cliwo\u015bci oddzia\u0142ywa\u0144 na odleg\u0142o\u015b\u0107,\u00a0 krytykowa\u0142\u00a0 teori\u0119 grawitacji. Einstein zmodyfikowa\u0142\u00a0 sw\u0105 pierwsz\u0105 wersj\u0119 og\u00f3lnej teorii wzgl\u0119dno\u015bci pod wp\u0142ywem przekonania o niezmienno\u015bci wszech\u015bwiata (co wyklucza\u0142o ewolucj\u0119).\u00a0 Przyk\u0142ady mo\u017cna by d\u0142ugo mno\u017cy\u0107, ale\u00a0 zatrzymajmy si\u0119 przy\u00a0 tych dw\u00f3ch, przy — pomy\u0142ce Leibniza i pomy\u0142ce Einsteina — \u017ceby zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na zawodno\u015b\u0107 filozoficznych\u00a0 intuicji,\u00a0 co zdarza si\u0119 i wtedy, gdy kieruj\u0105 si\u0119 nimi tytani my\u015bli.\u00a0 Mamy wi\u0119c\u00a0 niebagatelne przyk\u0142ady negatywne, gdy\u00a0 intuicja metafizyczna okazuje si\u0119 by\u0107 dla fizyki hamulcem, a nie nap\u0119dem.<\/p>\nTakie do\u015bwiadczenie zawodno\u015bci demitologizuje intuicj\u0119 jako ostatecznego i nieomylnego arbitra,\u00a0 kt\u00f3r\u0105 to\u00a0 rol\u0119 przypisywa\u0142 jej Kartezjusz, a tak\u017ce na sw\u00f3j spos\u00f3b Kant (je\u015bliby zawierzy\u0107 intuicji przestrzeni uznanej przeze\u0144\u00a0 za ostateczn\u0105, nie dosz\u0142oby do powstania geometrii nieeuklidesowych).\u00a0 Nie pozbawia to jej jednak obywatelstwa w dziedzinie ludzkich zdolno\u015bci poznawczych,\u00a0 a tylko zr\u00f3wnuje w prawach z innymi typami poznania, jak zmys\u0142owe, z kt\u00f3rego nie my\u015blimy rezygnowa\u0107, cho\u0107 nieraz nas \u0142udzi,\u00a0 czy zdolno\u015b\u0107 rozumowania, kt\u00f3rej nie odmawiamy skuteczno\u015bci, cho\u0107\u00a0 czasem b\u0142\u0105dzi.\u00a0 W tym kontek\u015bcie przypomina si\u0119 wywa\u017cone stwierdzenia Alana Turinga.\u00a0 Dzia\u0142anie intuicji polega na wydawaniu spontanicznych s\u0105d\u00f3w, kt\u00f3re nie s\u0105 rezultatem \u015bwiadomych tok\u00f3w rozumowania. S\u0105dy te s\u0105 cz\u0119sto, ale bynajmniej nie zawsze, s\u0142uszne.<\/em> („Systems of Logic Based on Ordinals”\u00a0 („Proc. London Math. Soc.” 1939, ser. 2, 45 ).<\/p>\nTak realistyczne pojmowanie intuicji — jako aktywno\u015bci poznawczej\u00a0 owocnej\u00a0 i nieodzownej, ale nie wolnej od ryzyka, ustawia w nale\u017cytej perspektywie intuicj\u0119 filozoficzn\u0105. W tym tak\u017ce\u00a0 t\u0119, kt\u00f3ra stawia czo\u0142a problemowi niesko\u0144czono\u015bci.\u00a0 Filozof nie musi si\u0119 t\u0142umaczy\u0107 z faktu kierowania si\u0119 tak\u0105 czy inn\u0105 intuicj\u0105, skoro nie kryj\u0105 si\u0119 z tym matematycy. A\u00a0 \u015bwiadomo\u015b\u0107 ryzyka b\u0142\u0119du (po wyzwoleniu si\u0119 z kartezja\u0144skiego „triumfalizmu”), podzielana z kolegami z innych bran\u017c, uwalnia go od podejrzenia o naiwno\u015b\u0107, gdy daje si\u0119 on prowadzi\u0107,\u00a0 lecz nie bezkrytycznie, swoim intuicjom.<\/p>\n
Intuicja filozoficzna nie\u00a0 jest jedynie wewn\u0119trzn\u0105 spraw\u0105 filozof\u00f3w. Powstaj\u0105ce za jej spraw\u0105 obrazy \u015bwiata potrzebne s\u0105 innym naukom, w szczeg\u00f3lno\u015bci fizyce. Oto jak o tym m\u00f3wi jednej z najwybitniejszych fizyk\u00f3w kwantowych XX wieku,\u00a0 nawi\u0105zuj\u0105cy do idei filozoficznych Einsteina, David Bohm, w rozmowie zamieszczone ksi\u0105\u017cce\u00a0 Daviesa i Browna (wspominam j\u0105 wy\u017cej, w \u00a74).\u00a0 Pomys\u0142y naprawd\u0119 fundamentalnych nowych<\/em> eksperyment\u00f3w bior\u0105 si\u0119 z rozwa\u017ca\u0144 filozoficznych<\/em>. […] Nauka wymaga wielu element\u00f3w. Wymaga koncepcji ideowej, kt\u00f3ra wyprzedza do\u015bwiadczenie. Je\u015bli wykluczy pan filozofi\u0119, ostatecznie wykluczy pan r\u00f3wnie\u017c te elementy<\/em>. […]\u00a0 W dalszym toku rozm\u00f3wca\u00a0 Bohma przypomina, \u017ce w matematyce do oceny teorii\u00a0 s\u0142u\u017cy znacz\u0105co kryterium elegancji,\u00a0 na co Bohm odpowiada. Je\u015bli godzi si\u0119 pan na elegancj\u0119 matematyczn\u0105, dlaczego nie na elegancj\u0119 poj\u0119\u0107<\/em> [filozoficznych]? Ka\u017cdy fizyk milcz\u0105co przyjmuje jak\u0105\u015b filozofi\u0119, ale filozofia powszechnie dzi\u015b przyjmowana jest wyj\u0105tkowo nieelegancka. <\/em>(s.157n).\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Obecny wpis nawi\u0105zuje do wypowiedzi Paw\u0142a Stacewicza komentuj\u0105cej m\u00f3j tekst: „W sprawie „Horror Infiniti” — w Bo\u017ce Narodzenie”. \u00a71. Amor czyli mi\u0142o\u015b\u0107, to oczywi\u015bcie sprawa serca. A jak ma si\u0119 serce do intuicji rozumianej jako pewna zdolno\u015b\u0107 poznawcza lub akt … Czytaj dalej →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[41,8],"tags":[],"class_list":["post-2955","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-epistemologia","category-informatyzm"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2955","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2955"}],"version-history":[{"count":216,"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2955\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":12755,"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2955\/revisions\/12755"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2955"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2955"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2955"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
„C\u00f3\u017c to mia\u0142oby znaczy\u0107 bowiem, \u017ce jedn\u0105 z granic NIESKO\u0143CZONEGO (kol\u0119da m\u00f3wi o granicach, a nie o jednej granicy) jest ZERO? Czy na przyk\u0142ad nie to, \u017ce b\u0119d\u0105cy dzie\u0142em i\/lub manifestacj\u0105 NIESKO\u0143CZONEGO \u015bwiat materialny dzieli si\u0119 w niesko\u0144czono\u015b\u0107 na coraz mniejsze cz\u0105stki, zbiegaj\u0105ce granicznie \u2013 ale tylko granicznie \u2013 do \u00a0 rozmiar\u00f3w zerowych? Czy nie wynika\u0142oby z tego zatem, \u017ce materi\u0119 cechuje niesko\u0144czona podzielno\u015b\u0107 \u2013 cecha raczej tajemnicza i przez nauk\u0119 chyba nierozstrzygalna\u2026?<\/span>”<\/p>\n
M\u00f3j do tego komentarza komentarz ma dwa punkty:\u00a0 pewne precedensy\u00a0 w filozofii nowo\u017cytnej (\u00a73) i wsp\u00f3\u0142czesna fizyka o strukturalnej niesko\u0144czono\u015bci wszech\u015bwiata (\u00a74).<\/p>\n
\u00a73.<\/strong>\u00a0 Teologiczna motywacja tezy o niesko\u0144czono\u015bci fizycznego wszech\u015bwiata pojawi\u0142a si\u0119 u wybitnego platonika kardyna\u0142a Miko\u0142aja z Kuzy (1401-64) jako idea, \u017ce tw\u00f3r Niesko\u0144czonego Stw\u00f3rcy powinien by\u0107 niesko\u0144czony, nie jest jedna jasne, czy Kuza\u0144czyk mia\u0142 na uwadze niesko\u0144czony zbi\u00f3r obiekt\u00f3w, czy jedynie niesko\u0144czono\u015b\u0107 czasu i przestrzeni.<\/p>\n
Nie ma natomiast\u00a0 w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce niesko\u0144czenie wiele obiekt\u00f3w mie\u015bci\u0142 wszech\u015bwiat w\u00a0 tej\u00a0 niezwykle \u015bmia\u0142ej wizji, kt\u00f3r\u0105 g\u0142osi\u0142\u00a0 Giordano Bruno (1548-1600). Obejmowa\u0142 \u00f3w kosmos niesko\u0144czenie wiele s\u0142o\u0144c, planet i ksi\u0119\u017cyc\u00f3w, w tym niesko\u0144czenie wiele planet zamieszka\u0142ych przez istoty rozumne.\u00a0\u00a0 Wszech\u015bwiat ten, nieograniczony od g\u00f3ry, by\u0142 jednak ograniczony od do\u0142u, podobnie jak pojmowa\u0142 to atomizm: podzia\u0142\u00a0 materii ko\u0144czy si\u0119 na elementach niepodzielnych, tak ma\u0142ych, \u017ce mniejsze od nich nie istniej\u0105 .\u00a0 Argument na rzecz tej wizji mia\u0142 podobny charakter religijny jak u Miko\u0142aja z Kuzy:\u00a0 gdyby wszech\u015bwiat nie by\u0142 niesko\u0144czony,\u00a0 przeczy\u0142oby to naturze i godno\u015bci Stw\u00f3rcy.<\/p>\n
Jak wida\u0107, obaj\u00a0 my\u015bliciele obdarzali\u00a0 swe wizje niesko\u0144czono\u015bci wszech\u015bwiata nie tylko wiar\u0105, lecz\u00a0 tak\u017ce uczuciami podziwu, entuzjazmu, wielkiej\u00a0 aprobaty jak dla czego\u015b po\u017c\u0105danego. Nie b\u0119dzie wi\u0119c przesad\u0105 okre\u015bli\u0107 ich postaw\u0119 jako AMOR INFINITI. \u00a0 Postawa ta przybiera posta\u0107 jeszcze wyrazistsz\u0105 oraz, co wa\u017cne,\u00a0 bardziej dopracowan\u0105 my\u015blowo u Gottfrieda Wilhelma Leibniza (1646-1716).<\/p>\n
Leibniz\u00a0 nie idzie w swej wizji tropami atomist\u00f3w czy Bruna, gdzie nie by\u0142o miejsca na niesko\u0144czon\u0105 podzielno\u015b\u0107 „w d\u00f3\u0142”.\u00a0 A w\u0142a\u015bnie taka id\u0105c\u0105 w g\u0142\u0105b jest dla jego my\u015bli zasadnicza, podobnie\u00a0 jak\u00a0 by\u0142a dla Anaksagorasa. Jest ona dalece bardziej okre\u015blona ni\u017c u\u00a0 antycznego prekursora.\u00a0 Wiadomo, \u017ce nie\u00a0 polega na czym\u015b takim, jak geometryczne dzielenie\u00a0 przestrzeni\u00a0 na coraz mniejsze\u00a0 segmenty b\u0119d\u0105ce jednorodnymi zbiorami punkt\u00f3w.\u00a0 U Leibniza jest to niesko\u0144czona z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 o charakterze strukturalnym.<\/p>\n
Dobre wyobra\u017cenie o takim strukturalnym uporz\u0105dkowaniu daje dzi\u015b fizyka. Nie koniecznie podziela si\u0119 w niej leibnizja\u0144ski\u00a0 infinityzm (podpisuj\u0105 si\u0119 pod nim tylko niekt\u00f3rzy),. Istotne jednak jest to, \u017ce wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 struktury takie\u00a0 jak moleku\u0142y, zawieraj\u0105ce w sobie struktury z g\u0142\u0119bszego poziomu (atomy),\u00a0 a w nich struktury jeszcze mniejsze i g\u0142\u0119bsze, jak protony sk\u0142adaj\u0105ce si\u0119, z kolei,\u00a0 z kwark\u00f3w. Szczeg\u00f3lnie bliskie\u00a0 by\u0142oby Leibnizowi w naszych czasach\u00a0 \u015bmia\u0142e wyobra\u017cenie Richarda Feynmana, w kt\u00f3rym taki system pojmuje si\u0119 jako sie\u0107 mikroskopijnych komputer\u00f3w obejmuj\u0105c\u0105 swym zasi\u0119giem kosmiczne uniwersum. Owe komputery to punkty w przestrzeni obdarzone\u00a0 pami\u0119ci\u0105 ogarniaj\u0105c\u0105\u00a0 wszystkie pola i cz\u0105stki, oraz urz\u0105dzeniami wej\u015bcia i wyj\u015bcia, kt\u00f3re go \u0142\u0105cz\u0105 z innymi punktami.<\/p>\n
Zmodyfikujmy tylko obraz tak, \u017ce owe mini-elementy pojmiemy na wz\u00f3r organizm\u00f3w, a ponadto\u00a0 tak, \u017ce posuwanie si\u0119 „w d\u00f3\u0142”, ku coraz g\u0142\u0119bszym poziomom z\u0142o\u017cono\u015bci, b\u0119dzie tworz\u0107 ci\u0105g niesko\u0144czony (to drugie jak w hipotezie Stanis\u0142awa Ulama, zob. \u00a74), a dotrzemy do samej osnowy „Monadologii” (1714) Leibniza. Oto jej zapis. Cia\u0142o organiczne jest czym\u015b w rodzaju maszyny Boskiej, czyli automatu naturalnego, przewy\u017cszaj\u0105cego niesko\u0144czenie automaty sztuczne. […] Maszyny natury s\u0105 maszynami w swych najdrobniejszych cz\u0119\u015bciach, a\u017c po niesko\u0144czono\u015b\u0107<\/em>\u00a0 (odcinek 64). Pojmowanie tych automat\u00f3w jako organizm\u00f3w nie musi znaczy\u0107, \u017ce przypisuje si\u0119 im \u015bci\u0119gna, \u017cy\u0142y itd. Bardzo w por\u0119 okazuje si\u0119 tu szerokie i abstrakcyjne pojmowanie \u017cycia jako procesu przetwarzania informacji, jakie znajdujemy dzi\u015b u sporej liczby\u00a0 autor\u00f3w (Aaron Sloman, Freeman Dyson etc.). Nic nie przeszkadza, by interpretowa\u0107 w ten nowoczesny spos\u00f3b ide\u0119 organizmu u Leibniza.<\/p>\n
Nie ko\u0144cz\u0105ca si\u0119 podzielno\u015b\u0107\u00a0 cia\u0142 na struktury coraz g\u0142\u0119bszego poziomu to istotny rys infinityzmu Leibniza.\u00a0 \u015awiadczy o tym jego uporczywa polemika z atomizmem i cz\u0119ste sformu\u0142owania w rodzaju nast\u0119puj\u0105cych. Nie istnieje atom, a co wi\u0119cej, \u017cadne cia\u0142o nie jest tak drobne, \u017ceby nie mog\u0142o by\u0107 aktualnie podzielne.<\/em> („Prawdy pierwotne metafizyki”, s.92). Materia jest aktualnie podzielna w niesko\u0144czono\u015b\u0107, tak \u017ce najmniejsza cz\u0105steczka mie\u015bci w sobie niesko\u0144czony \u015bwiat stworze\u0144.<\/em> („Nowy system […], s.165; numery stron — wg wyboru pism Leibniza pod red. S.Cichowicza pt. „Wyznanie wiary filozofa”, PWN 1969).\u00a0 Jak ma si\u0119 ten rodzaj infinityzmu do pogl\u0105d\u00f3w panuj\u0105cych obecnie w fizyce?\u00a0\u00a0 Po\u015bwi\u0119\u0107my tej sprawie,\u00a0 przynajmniej\u00a0 wyrywkowo,\u00a0 chwil\u0119 uwagi.<\/p>\n
\u00a74.\u00a0<\/strong> Stanis\u0142aw Ulam by\u0142 nie tylko\u00a0 luminarzem polskiej i \u015bwiatowej matematyki;\u00a0 mia\u0142\u00a0 te\u017c zainteresowania i kompetencje zwi\u0105zane z fizyk\u0105 ze wzgl\u0119du na udzia\u0142\u00a0 w ameryka\u0144skich badaniach nad energi\u0105 j\u0105drow\u0105 w Los Alamos.\u00a0 W\u00a0 jego autobiografii „Przygody matematyka”\u00a0 (1991,\u00a0 orygina\u0142 ang. 1983) napotykamy refleksje\u00a0 \u017cywo pobudzaj\u0105ce do my\u015blenia o stosunku matematyki i fizyki i\u00a0 o strukturze rzeczywisto\u015bci.\u00a0 Oto jedna z nich, maj\u0105ca w sobie co\u015b z ducha\u00a0 „Monadologii”.<\/p>\n
Pierwszym pytaniem fizyki jest to, czy istnieje prawdziwa niesko\u0144czono\u015b\u0107 struktur o coraz mniejszych i mniejszych rozmiarach. Je\u015bli tak, to matematycy mogliby zastanowi\u0107 si\u0119 nad tym, czy czas i przestrze\u0144 nie zmieniaj\u0105 si\u0119, mo\u017ce nawet pod wzgl\u0119dem topologicznym, gdy przechodzimy do coraz mniejszych obszar\u00f3w. W fizyce istniej\u0105 podstawy atomistyczne albo oparte na teorii pola. Je\u015bli rzeczywisto\u015b\u0107 koniec ko\u0144c\u00f3w ma charakter polowy, to punkty s\u0105 prawdziwymi punktami matematycznymi i s\u0105 nierozr\u00f3\u017cnialne.\u00a0 Istnieje te\u017c mo\u017cliwo\u015b\u0107, \u017ce w rzeczywisto\u015bci mamy do czynienia z osobliw\u0105 struktur\u0105 o niesko\u0144czenie wielu poziomach, a ka\u017cdy z nich ma inn\u0105 natur\u0119. Jest to nie tylko zagadka filozoficzna, ale i fascynuj\u0105ca, coraz bardziej fizyczna wizja.<\/em> (s.324).<\/p>\n
Dowiedziawszy si\u0119,\u00a0 co w kwestii nieko\u0144czonej z\u0142o\u017cono\u015bci s\u0105dzi\u0142 Ulam, zwr\u00f3\u0107my si\u0119 z pytaniem do takiego aktualnego autorytetu fizyki i kosmologii, jakim jest Stephen Hawking.\u00a0 W swej ksi\u0105\u017cce „A Brief History of Time” (1992) dopuszcza on t\u0119 teoretyczn\u0105 ewentualno\u015b\u0107, \u017ce w miar\u0119\u00a0 stosowania coraz wy\u017cszych energii odkrywa\u0142oby si\u0119 coraz mniejsze i mniejsze cz\u0105stki, ale stajemy tu przed niepokonalnym progiem eksperymentowania, bo nie da si\u0119 uzyskiwa\u0107\u00a0 bez ko\u0144ca coraz wy\u017cszych i wy\u017cszych energii. Oto co na ten temat czytamy (s.66, rozdz. „Elementary particles […]”. Particles that were thought to be „elementary” twenty years ago are, in fact, made up of smaller particles.\u00a0 May these, as we go to still higher energies, in turn be found to be made from still\u00a0 smaller particles? This is certainly possible<\/em> […].\u00a0\u00a0 Dalej wyra\u017ca Hawking pogl\u0105d, \u017ce zapewne zbli\u017camy sie do odkrycia ostatecznych cegie\u0142ek przyrody; tu jednak mamy ju\u017c do czynienia z pewn\u0105 supozycj\u0105 filozoficzn\u0105, a wi\u0119c o podobnym statusie, jak supozycja wcze\u015bniej\u00a0 przez Hawkinga wyra\u017cona,\u00a0 ukonkretniaj\u0105ca wizje takie jak Ulama\u00a0 przez wskazanie warunk\u00f3w weryfikacji do\u015bwiadczalnej.<\/p>\n
To by\u0142a wiadomo\u015b\u0107 z pierwszej r\u0119ki, od\u00a0 koryfeusza wsp\u00f3\u0142czesnej fizyki. Si\u0119gnijmy z\u00a0 kolei do pewnego uj\u0119cia popularyzatorskiego, gdzie autor nie tyle m\u00f3wi od siebie, co podsumowuje aktualny stan bada\u0144. W ksi\u0105\u017cce „Chaos. Making a New Science” znakomity popularyzator James Gleick pisze, co nast\u0119puje.\u00a0 For modern particle physicists, the process [of entering ever new scales] has never ended.\u00a0 Every new accelerator, with its increase in energy and speed, extends science’s field of view to tinier particles and briefer time scales, and every extension seems to bring new information.<\/em> (s.115, rozdz. „A Geometry of Nature”).<\/p>\n
W tym\u017ce nurcie znajduje si\u0119\u00a0 wzmiankowany wcze\u015bniej (\u00a73) pogl\u0105d\u00a0 Richarda Feynmana.\u00a0 Przytacza go inny g\u0142o\u015bny fizyk kwantowy Basil\u00a0 Hiley, zwolennik interepretacji kwant\u00f3w zwi\u0105zanej z nazwiskiem Davida Bohma,\u00a0 w wywiadzie zamieszczonym w ksi\u0105\u017cce:\u00a0 \u00a0\u00a0P.C.W. Davies i J.R. Brown\u00a0 „Duch w atomie […]” (1996; oryg. „The Ghost in the Atom: a discussion of the mysteries of quantum physics”, 1986).\u00a0 Hiley nie idzie tak daleko jak Feynman, by przypisywa\u0107 funkcj\u0119 komputera ka\u017cdemu punktowi w przestrzeni, wysuwa jedynie przypuszczenie, \u017ce tak zachowuje si\u0119 elektron.\u00a0 Wobec faktu, \u017ce komputer musi by\u0107 obiektem posiadaj\u0105cym jak\u0105\u015b struktur\u0119,\u00a0 w obecnym za\u015b stanie fizyki nie mamy danych, by mu jak\u0105kolwiek struktur\u0119 przypisywa\u0107 (inaczej ni\u017c w przypadku\u00a0 np. protonu), Hiley argumentuje, \u017ce rozmiary elektronu, cho\u0107 niewyobra\u017calnie ma\u0142e,\u00a0 nie s\u0105 a\u017c tak ma\u0142e, \u017ceby wyklucza\u0107 z\u0142o\u017cono\u015b\u0107, cho\u0107 nie mamy obecnie \u015brodk\u00f3w, by tak\u0105 z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 wykry\u0107 (s.163; w tej argumentacji Hiley powo\u0142uje si\u0119 na pewne wyliczenia prowadzone w teorii kwant\u00f3w).<\/p>\n
Co w przypuszczeniach Hileya jest uderzaj\u0105ce, to analogia z my\u015bleniem Leibniza w kwestii mikroskopijnych cia\u0142\u00a0 o naturze maszyn, zwanych te\u017c przeze\u0144 automatami; oczywi\u015bcie, maszyn do przetwarzania informacji, bo zaliczanych przez Leibniza, do tej samej kategorii,\u00a0 co umys\u0142y. Nawet gdy nie s\u0105 owe\u00a0 cia\u0142a obdarzone \u015bwiadomo\u015bci\u0105, to ich z kategorii maszyn informacyjnych nie wyklucza,\u00a0 gdy stoi si\u0119 na gruncie leibnizja\u0144skiego prawa ci\u0105g\u0142o\u015bci: zdolno\u015b\u0107 przetwarzania informacji jest stopniowalna, a\u00a0 jestestwa \u015bwiadome ciesz\u0105 si\u0119 ni\u0105 w najwy\u017cszym stopniu (jest to wi\u0119c kwestia stopnia, a nie inno\u015bci zasadniczej).<\/p>\n
\u00a75.<\/strong>\u00a0 Naszkicowany przegl\u0105d\u00a0 nurt\u00f3w infinityzmu, cho\u0107\u00a0 wyrywkowy,\u00a0 prowadzi do\u00a0 nast\u0119puj\u0105cego pytania.Czy intuicja filozoficzna,\u00a0 b\u0119d\u0105c \u017ar\u00f3d\u0142em\u00a0 pogl\u0105d\u00f3w nie daj\u0105cych si\u0119 dowie\u015b\u0107 ani\u00a0 dedukcyjnie ani do\u015bwiadczalnie,\u00a0 legitymuj\u0105cych si\u0119 natomiast pewn\u0105 my\u015blow\u0105 elegancj\u0105, mo\u017ce mie\u0107\u00a0 znacz\u0105cy wp\u0142yw na\u00a0 post\u0119p wiedzy?<\/em> Tylko wtedy, gdy dzieje nauki dostarcz\u0105 na to odpowiedzi twierdz\u0105cej , jest sens pyta\u0107 o warto\u015b\u0107 poznawcz\u0105\u00a0 filozoficznej intuicji niesko\u0144czono\u015bci.<\/p>\n
Trzeba tu\u00a0 zauwa\u017cy\u0107, \u017ce \u00f3w rys elegancji my\u015blowej,<\/em> cho\u0107 tak s\u0142abo intersubiektywny, jak\u00a0 ma\u0142o kt\u00f3ra inna cecha teorii, odgrywa w dziejach nauki\u00a0 wybitn\u0105 rol\u0119 heurystyczn\u0105, na co mamy obfit\u0105 dokumentacj\u0119 w wypowiedziach Poincare’go,\u00a0 Einsteina, Heisenberga i innych luminarzy.\u00a0 Z tego wzgl\u0119du pozwoli\u0142em\u00a0 sobie w tytule na retoryk\u0119 zwrotu „Amor infiniti”.\u00a0 Nie tylko na prawach opozycji do ju\u017c funkcjonuj\u0105cego „Horror Infiniti”, lecz\u00a0 tak\u017ce z tej racji pozytywnej, \u017ce elegancja oznacza urok wywo\u0142uj\u0105cy co najmniej sympati\u0119, a ta w miar\u0119 jak si\u0119 pot\u0119guje osi\u0105ga stadium uczu\u0107 dalece mocniejszych.\u00a0 Zwierzenia na temat moich w\u0142asnych w tej materii uczu\u0107 poczyni\u0119 na samym ko\u0144cu rozwa\u017ca\u0144.<\/p>\n
<\/strong>Istnienie takich intuicji oraz to,\u00a0 jak znacz\u0105cy bywa ich wp\u0142yw na tre\u015b\u0107\u00a0 fizyki,\u00a0 jest w historii nauki bogato udokumentowane. Przyk\u0142ad podr\u0119cznikowy to inspirowanie si\u0119 fizyki w jej nowo\u017cytnych pocz\u0105tkach\u00a0 ideami staro\u017cytnego atomizmu z jego tendencj\u0105 mechanicystyczn\u0105.\u00a0\u00a0 Neoplato\u0144ska metafizyka \u015bwiat\u0142a inspirowa\u0142a w \u015bredniowieczu\u00a0 optyk\u0119,\u00a0 a ta z kolei u Newtona wpisa\u0142a si\u0119 w paradygmat atomizmu. Zdarza\u0142y si\u0119 te\u017c przypadki, gdy intuicja filozoficzna prowadzi\u0142a uczonych b\u0142\u0119dnym tropem. Leibniz, kieruj\u0105c si\u0119 filozoficzn\u0105 intuicj\u0105 o niemo\u017cliwo\u015bci oddzia\u0142ywa\u0144 na odleg\u0142o\u015b\u0107,\u00a0 krytykowa\u0142\u00a0 teori\u0119 grawitacji. Einstein zmodyfikowa\u0142\u00a0 sw\u0105 pierwsz\u0105 wersj\u0119 og\u00f3lnej teorii wzgl\u0119dno\u015bci pod wp\u0142ywem przekonania o niezmienno\u015bci wszech\u015bwiata (co wyklucza\u0142o ewolucj\u0119).\u00a0 Przyk\u0142ady mo\u017cna by d\u0142ugo mno\u017cy\u0107, ale\u00a0 zatrzymajmy si\u0119 przy\u00a0 tych dw\u00f3ch, przy — pomy\u0142ce Leibniza i pomy\u0142ce Einsteina — \u017ceby zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na zawodno\u015b\u0107 filozoficznych\u00a0 intuicji,\u00a0 co zdarza si\u0119 i wtedy, gdy kieruj\u0105 si\u0119 nimi tytani my\u015bli.\u00a0 Mamy wi\u0119c\u00a0 niebagatelne przyk\u0142ady negatywne, gdy\u00a0 intuicja metafizyczna okazuje si\u0119 by\u0107 dla fizyki hamulcem, a nie nap\u0119dem.<\/p>\n
Takie do\u015bwiadczenie zawodno\u015bci demitologizuje intuicj\u0119 jako ostatecznego i nieomylnego arbitra,\u00a0 kt\u00f3r\u0105 to\u00a0 rol\u0119 przypisywa\u0142 jej Kartezjusz, a tak\u017ce na sw\u00f3j spos\u00f3b Kant (je\u015bliby zawierzy\u0107 intuicji przestrzeni uznanej przeze\u0144\u00a0 za ostateczn\u0105, nie dosz\u0142oby do powstania geometrii nieeuklidesowych).\u00a0 Nie pozbawia to jej jednak obywatelstwa w dziedzinie ludzkich zdolno\u015bci poznawczych,\u00a0 a tylko zr\u00f3wnuje w prawach z innymi typami poznania, jak zmys\u0142owe, z kt\u00f3rego nie my\u015blimy rezygnowa\u0107, cho\u0107 nieraz nas \u0142udzi,\u00a0 czy zdolno\u015b\u0107 rozumowania, kt\u00f3rej nie odmawiamy skuteczno\u015bci, cho\u0107\u00a0 czasem b\u0142\u0105dzi.\u00a0 W tym kontek\u015bcie przypomina si\u0119 wywa\u017cone stwierdzenia Alana Turinga.\u00a0 Dzia\u0142anie intuicji polega na wydawaniu spontanicznych s\u0105d\u00f3w, kt\u00f3re nie s\u0105 rezultatem \u015bwiadomych tok\u00f3w rozumowania. S\u0105dy te s\u0105 cz\u0119sto, ale bynajmniej nie zawsze, s\u0142uszne.<\/em> („Systems of Logic Based on Ordinals”\u00a0 („Proc. London Math. Soc.” 1939, ser. 2, 45 ).<\/p>\n
Tak realistyczne pojmowanie intuicji — jako aktywno\u015bci poznawczej\u00a0 owocnej\u00a0 i nieodzownej, ale nie wolnej od ryzyka, ustawia w nale\u017cytej perspektywie intuicj\u0119 filozoficzn\u0105. W tym tak\u017ce\u00a0 t\u0119, kt\u00f3ra stawia czo\u0142a problemowi niesko\u0144czono\u015bci.\u00a0 Filozof nie musi si\u0119 t\u0142umaczy\u0107 z faktu kierowania si\u0119 tak\u0105 czy inn\u0105 intuicj\u0105, skoro nie kryj\u0105 si\u0119 z tym matematycy. A\u00a0 \u015bwiadomo\u015b\u0107 ryzyka b\u0142\u0119du (po wyzwoleniu si\u0119 z kartezja\u0144skiego „triumfalizmu”), podzielana z kolegami z innych bran\u017c, uwalnia go od podejrzenia o naiwno\u015b\u0107, gdy daje si\u0119 on prowadzi\u0107,\u00a0 lecz nie bezkrytycznie, swoim intuicjom.<\/p>\n
Intuicja filozoficzna nie\u00a0 jest jedynie wewn\u0119trzn\u0105 spraw\u0105 filozof\u00f3w. Powstaj\u0105ce za jej spraw\u0105 obrazy \u015bwiata potrzebne s\u0105 innym naukom, w szczeg\u00f3lno\u015bci fizyce. Oto jak o tym m\u00f3wi jednej z najwybitniejszych fizyk\u00f3w kwantowych XX wieku,\u00a0 nawi\u0105zuj\u0105cy do idei filozoficznych Einsteina, David Bohm, w rozmowie zamieszczone ksi\u0105\u017cce\u00a0 Daviesa i Browna (wspominam j\u0105 wy\u017cej, w \u00a74).\u00a0 Pomys\u0142y naprawd\u0119 fundamentalnych nowych<\/em> eksperyment\u00f3w bior\u0105 si\u0119 z rozwa\u017ca\u0144 filozoficznych<\/em>. […] Nauka wymaga wielu element\u00f3w. Wymaga koncepcji ideowej, kt\u00f3ra wyprzedza do\u015bwiadczenie. Je\u015bli wykluczy pan filozofi\u0119, ostatecznie wykluczy pan r\u00f3wnie\u017c te elementy<\/em>. […]\u00a0 W dalszym toku rozm\u00f3wca\u00a0 Bohma przypomina, \u017ce w matematyce do oceny teorii\u00a0 s\u0142u\u017cy znacz\u0105co kryterium elegancji,\u00a0 na co Bohm odpowiada. Je\u015bli godzi si\u0119 pan na elegancj\u0119 matematyczn\u0105, dlaczego nie na elegancj\u0119 poj\u0119\u0107<\/em> [filozoficznych]? Ka\u017cdy fizyk milcz\u0105co przyjmuje jak\u0105\u015b filozofi\u0119, ale filozofia powszechnie dzi\u015b przyjmowana jest wyj\u0105tkowo nieelegancka. <\/em>(s.157n).\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Obecny wpis nawi\u0105zuje do wypowiedzi Paw\u0142a Stacewicza komentuj\u0105cej m\u00f3j tekst: „W sprawie „Horror Infiniti” — w Bo\u017ce Narodzenie”. \u00a71. Amor czyli mi\u0142o\u015b\u0107, to oczywi\u015bcie sprawa serca. A jak ma si\u0119 serce do intuicji rozumianej jako pewna zdolno\u015b\u0107 poznawcza lub akt … Czytaj dalej →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[41,8],"tags":[],"class_list":["post-2955","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-epistemologia","category-informatyzm"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2955","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2955"}],"version-history":[{"count":216,"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2955\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":12755,"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2955\/revisions\/12755"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2955"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2955"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2955"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}