{"id":719,"date":"2011-10-26T21:41:07","date_gmt":"2011-10-26T21:41:07","guid":{"rendered":"http:\/\/blog.marciszewski.eu\/?p=719"},"modified":"2025-09-23T11:37:22","modified_gmt":"2025-09-23T09:37:22","slug":"racjonalizm-versus-empiryzm","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/marciszewski.eu\/?p=719","title":{"rendered":"Racjonalizm versus Empiryzm"},"content":{"rendered":"

Poni\u017cszy wpis pokrywa si\u0119 z ko\u0144cowym fragmentem (odcinek 3.5) rozdzia\u0142u pt. „Empiryzm, racjonalizm, irracjonalizm po prze\u0142omach naukowych XX wieku” – przeznaczonego do ksi\u0105\u017cki pt. Przewodnik po epistemologii<\/a><\/em> pod red. Prof. Renaty Ziemi\u0144skiej (Uniwersytet Szczeci\u0144ski) maj\u0105cej si\u0119 ukaza\u0107 nak\u0142adem wydawnictwa WAM w Krakowie w serii przewodnik\u00f3w filozoficznych. Staraj\u0105c si\u0119 spe\u0142ni\u0107 za\u0142o\u017cenie edytorskie, \u017ceby to by\u0142 tekst o charakterze dydaktycznym, co znajduje wyraz m.in. w odpowiednio reprezentatywnej bibliografii, jednocze\u015bnie nada\u0142em mu charakter dyskusyjny. Polega to na pewnej interpretacji sporu mi\u0119dzy racjonalizmem i empiryzmem opartej na moich w\u0142asnych badaniach, kt\u00f3r\u0105 poddaj\u0119 pod rozwag\u0119 i ocen\u0119, ewentualnie polemik\u0119, innych specjalist\u00f3w od tego przedmiotu. Zagajeniu dyskusji s\u0142u\u017c\u0105 zestawione ni\u017cej pytania, daj\u0105ce te\u017c sposobno\u015b\u0107 krytyki w postaci komentarzy pod obecnym wpisem.<\/p>\n

PYTANIA POD DYSKUSJ\u0118<\/p>\n

3.5.<\/strong> Przyk\u0142ad w zdaniu [1] odcinka 3.5.1 dobra\u0142em tak, \u017ceby by\u0142 to s\u0105d uwa\u017cany przez racjonalist\u00f3w za rozumowy, ale w gruncie nie maj\u0105cy wymaganej przez racjonalizm fundamentalistyczny oczywisto\u015bci jako cechy niezb\u0119dnej do bycia fundamentem poznania. Stanowi to bodziec do namys\u0142u, czym da si\u0119 ten s\u0105d uzasadni\u0107 inaczej; to z kolei prowadzi do gamy mo\u017cliwych odpowiedzi, z kt\u00f3rych ka\u017cda powinna da\u0107 do my\u015blenia.<\/p>\n

Je\u015bli ten przyk\u0142ad wyda si\u0119 komu\u015b zbyt ,,blady” mo\u017ce go zast\u0105pi\u0107 ,,mocniejszym”, np. wnioskiem z aksjomatu Cantora (o zbiorze pot\u0119gowym): \u017ce jest niesko\u0144czenie wiele zbior\u00f3w niesko\u0144czonych o coraz to wy\u017cszych mocach. By\u0142oby to nieakceptowalne np. dla wielkiego racjonalisty Leibniza, kt\u00f3ry pomys\u0142 wprowadzenia do matematyki liczb niesko\u0144czonych uwa\u017ca\u0142 wr\u0119cz za niedorzeczny.<\/p>\n

Przyk\u0142ad w odcinku 3.5.2 jest adresowany do fundamentalist\u00f3w empiryzmu, jak Carnap i inni, postuluj\u0105cych istnienie zmys\u0142owego punktu wyj\u015bcia teorii empirycznej — absolutnie pewnego, a wi\u0119c wolnego od wszelkich poj\u0119\u0107 i za\u0142o\u017ce\u0144 teoretycznych (te bowiem odbiera\u0142yby w punkcie wyj\u015bcia pewno\u015b\u0107, bo teori\u0119 cechuje tylko\u00a0 prawdopodobie\u0144stwo).<\/p>\n

3.5.1.<\/strong> Pytania o uzasadnienie s\u0105d\u00f3w uwa\u017canych przez racjonalist\u00f3w za rozumowe.<\/p>\n

Czy prawdziwy (w sensie klasycznym) jest s\u0105d: ,,Liczb parzystych jest tyle\u017c, co nieparzystych”?<\/p>\n

[2]\u00a0 Je\u015bli tak, to co go uzasadnia:
\na) bezpo\u015brednie obserwacje zmys\u0142owe?
\nb) wnioskowanie indukcyjne ze zmys\u0142owej obserwacji fakt\u00f3w?
\nc) pe\u0142niona przez ten s\u0105d rola hipotezy wyja\u015bniaj\u0105cej fakty
\nobserwowalne zmys\u0142owo?
\nd) oczywisto\u015b\u0107 intelektualna w\u0142a\u015bciwa s\u0105dom rozumowym?
\ne) nieodzowno\u015b\u0107 tego s\u0105du w ca\u0142okszta\u0142cie wiedzy tym powodowana, \u017ce jego
\nodrzucenie skutkowa\u0142oby sprzeczno\u015bci\u0105 w arytmetyce, a w konsekwencji brakiem
\nuzsadnienia dla s\u0105d\u00f3w zak\u0142adaj\u0105cych arytmetyk\u0119 (sprawozdania z pomiar\u00f3w,
\nprawa fizyki etc.)?<\/p>\n

[3] Czy mo\u017ce nale\u017cy pytanie [1] uzna\u0107 za \u017ale postawione? Je\u015bli tak, to dlaczego? Czy z tej racji, \u017ce przypisywanie prawdy wypowiedziom, kt\u00f3re nie dotycz\u0105 obiekt\u00f3w fizycznych, ani te\u017c nie s\u0105 przek\u0142adalne na wypowiedzi o takich obiektach, skutkuje semantycznym bezsensem? A je\u015bli to zdanie nie wyra\u017ca \u017cadnej prawdy, to dlaczego zaliczamy je do nauki?<\/p>\n

3.5.2.<\/strong> Pytania o warunki uznania s\u0105du za obserwacyjny.<\/p>\n

Czy nast\u0119puj\u0105ca wypowied\u017a zawiera s\u0105d czysto obserwacyjny, a wi\u0119c wolny od wszelkich za\u0142o\u017ce\u0144 teoretycznych: ,,W parze but\u00f3w, kt\u00f3r\u0105 mam na nogach jest tyle\u017c but\u00f3w lewych, co prawych.”?<\/p>\n

Za odpowiedzi\u0105 twierdz\u0105c\u0105 przemawia okoliczno\u015b\u0107, \u017ce s\u0105d ten rejestruje wynik pomiaru tak prostego (liczenie od 1 do 2), \u017ce nie wymaga instrument\u00f3w pomiarowych ani zwi\u0105zanej z nimi teorii. Zawiera on jednak teoriomnogo\u015bciowe poj\u0119cie r\u00f3wnoliczno\u015bci, a wi\u0119c zak\u0142ada zwi\u0105zane z nim s\u0105dy rozumowe (aksjomaty dla identyczno\u015bci etc.), co z kolei przemawia za odpowiedzi\u0105 przecz\u0105c\u0105. Dokonanie mi\u0119dzy nimi wyboru winno pom\u00f3c w doprecyzowaniu warunk\u00f3w koniecznych i wystarczaj\u0105cych do bycia s\u0105dem obserwacyjnym.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Poni\u017cszy wpis pokrywa si\u0119 z ko\u0144cowym fragmentem (odcinek 3.5) rozdzia\u0142u pt. „Empiryzm, racjonalizm, irracjonalizm po prze\u0142omach naukowych XX wieku” – przeznaczonego do ksi\u0105\u017cki pt. Przewodnik po epistemologii pod red. Prof. Renaty Ziemi\u0144skiej (Uniwersytet Szczeci\u0144ski) maj\u0105cej si\u0119 ukaza\u0107 nak\u0142adem wydawnictwa WAM … Czytaj dalej →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[41],"tags":[],"class_list":["post-719","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-epistemologia"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/719","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=719"}],"version-history":[{"count":21,"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/719\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":12814,"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/719\/revisions\/12814"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=719"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=719"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/marciszewski.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=719"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}