W swoim czasie. by\u0142o to pod koniec roku 2010, mia\u0142em sposobno\u015b\u0107 skonfrontowa\u0107 dwukrotnie m\u00f3j pogl\u0105d na O\u015bwiecenie z pogl\u0105dami pewnej cz\u0119\u015bci warszawskiego \u015brodowiska filozoficznego, kt\u00f3ra zdaje si\u0119 sympatyzowa\u0107 z postmodernizmem, a niekt\u00f3rzy przedstawiciele starszego pokolenia maj\u0105 ponadto dobr\u0105 znajomo\u015b\u0107 marksizmu.\u00a0 Wymieniam te dwa kierunki nie przypadkiem,\u00a0 bo zachodzi mi\u0119dzy nimi znacz\u0105ca unia personalna w osobie Zygmunta Baumana, kt\u00f3ry jest pisarzem wielce wp\u0142ywowym i z racji tego wp\u0142ywu zas\u0142uguje na osobn\u0105 analiz\u0119. Tote\u017c nale\u017ca\u0142oby po\u015bwi\u0119ci\u0107 mu specjalne studium,\u00a0 a tu\u00a0 wspominam o nim\u00a0 tylko dla wskazania na ramy wchodz\u0105cej w gr\u0119 literatury — ramy zakre\u015blone w tytule tego szkicu,\u00a0 ale w niewielkim tylko stopniu wype\u0142nione przez jego tre\u015b\u0107; tytu\u0142\u00a0 s\u0142u\u017cy zasygnalizowaniu potrzeby bada\u0144 nad nieuprawnion\u0105, a jednak do\u015b\u0107 powszechn\u0105, krytyk\u0105 O\u015bwiecenia<\/p>\n
(wymagaj\u0105c\u0105 daleko id\u0105cych uzupe\u0142nie\u0144).<\/p>\n
Jedn\u0105 z tych konfrontacji zawdzi\u0119czam mo\u017cliwo\u015bci wyg\u0142oszenia odczytu na temat O\u015bwiecenia w Polskim Towarzystwie Filozoficznym, a drug\u0105 krytycznym uwagom od pewnej redakcji,\u00a0 kt\u00f3rej zaproponowa\u0142em artyku\u0142 na ten\u017ce temat. Uwagi natury.<\/p>\n
\n
W swoim czasie. by\u0142o to pod koniec roku 2010, mia\u0142em sposobno\u015b\u0107 skonfrontowa\u0107 dwukrotnie m\u00f3j pogl\u0105d na O\u015bwiecenie z pogl\u0105dami pewnej cz\u0119\u015bci warszawskiego \u015brodowiska filozoficznego, kt\u00f3ra zdaje si\u0119 sympatyzowa\u0107 z postmodernizmem, a niekt\u00f3rzy przedstawiciele starszego pokolenia maj\u0105 ponadto dobr\u0105 znajomo\u015b\u0107 marksizmu.\u00a0 Wymieniam te dwa kierunki nie przypadkiem,\u00a0 bo zachodzi mi\u0119dzy nimi znacz\u0105ca unia personalna w osobie Zygmunta Baumana, kt\u00f3ry jest pisarzem wielce wp\u0142ywowym i z racji tego wp\u0142ywu zas\u0142uguje na osobn\u0105 analiz\u0119. Tote\u017c nale\u017ca\u0142oby po\u015bwi\u0119ci\u0107 mu specjalne studium,\u00a0 a tu\u00a0 wspominam o nim\u00a0 tylko dla wskazania na ramy wchodz\u0105cej w gr\u0119 literatury — ramy zakre\u015blone w tytule tego szkicu,\u00a0 ale w niewielkim tylko stopniu wype\u0142nione przez jego tre\u015b\u0107; tytu\u0142\u00a0 s\u0142u\u017cy zasygnalizowaniu potrzeby bada\u0144 nad nieuprawnion\u0105, a jednak do\u015b\u0107 powszechn\u0105, krytyk\u0105 O\u015bwiecenia<\/p>\n
(wymagaj\u0105c\u0105 daleko id\u0105cych uzupe\u0142nie\u0144).<\/p>\n
Jedn\u0105 z tych konfrontacji zawdzi\u0119czam mo\u017cliwo\u015bci wyg\u0142oszenia odczytu na temat O\u015bwiecenia w Polskim Towarzystwie Filozoficznym, a drug\u0105 krytycznym uwagom od pewnej redakcji,\u00a0 kt\u00f3rej zaproponowa\u0142em artyku\u0142 na ten\u017ce temat. Uwagi natury.<\/p>\n
<\/p>\n
wys\u0142a\u0142em artyku\u0142 na temat cywilizacyjnych zas\u0142ug O\u015bwiecenia do pewnego pisma filozoficznego. Artyku\u0142 zosta\u0142 przyj\u0119ty w sensie akceptacji dla jego tematyki, ale odes\u0142any do poprawki z tego wzgl\u0119du, \u017ce nie uwzgl\u0119dnia\u0142 argumentacji takich krytyk\u00f3w O\u015bwiecenia,\u00a0 a zarazem czo\u0142owych autorytet\u00f3w filozofii i socjologii, jak Teodor Adorno czy Zygmunt Bauman. Istotnie, tego nie uczyni\u0142em, nie dlatego i\u017cbym o krytyce takiej nie wiedzia\u0142, ale dlatego, \u017ce w moim przekonaniu reprezentuje w ona typowo ten chaos poj\u0119ciowy, jaki opisuj\u0105 Alan Sokal i Jean Bricmont w ksi\u0105\u017cce Fashionable Nonsense<\/em>, 1998 (w\u00a0 polskim przek\u0142adzie Piotra Amsterdamskiego „Modne bzdury”).\u00a0 Je\u015bli wykaza\u0142em si\u0119 niewiedz\u0105, to okaza\u0142o si\u0119 ni\u0105 s\u0142abe rozpoznanie stanu \u015bwiadomo\u015bci\u00a0 polskiego \u015brodowiska filozoficznego, mniemaj\u0105c, \u017ce w znakomitej wi\u0119kszo\u015bci potrafi ono dostrzec chaos poj\u0119ciowy obu wspominanych i podobnych autor\u00f3w.\u00a0 Chaos, kt\u00f3ry sprawia, \u017ce zajmowanie si\u0119 tekstami takich autor\u00f3w oskar\u017caj\u0105cymi O\u015bwiecenie wr\u0119cz o inspirowanie zbrodni wobec ludzko\u015bci o\u00a0 jest strat\u0105 czasu, kt\u00f3ry lepiej po\u015bwi\u0119ci\u0107 na lektury koryfeuszy O\u015bwiecenia,\u00a0 jak\u00a0 Hume, Smith, Voltaire czy Kant (na co rzeczeni jego krytycy swego czasu bynajmniej nie po\u015bwi\u0119cali).<\/p>\n Lepsze rozpoznanie owego stanu \u015bwiadomo\u015bci zdoby\u0142em dopiero dzi\u0119ki krytyce mojego artyku\u0142u uzyskanej od redakcji wspomnianego periodyku oraz konfrontacji na \u017cywo w dyskusji nad moim odczytem o prekursorstwie O\u015bwiecenia wzgl\u0119dem aksjologii, kt\u00f3ra jest dzi\u015b u podstaw Unii Europejskiej,\u00a0 jak ta w „Karcie praw podstawowych” i innych dokumentach.\u00a0 Dzi\u0119ki tej dyskusji mog\u0142em si\u0119 zorientowa\u0107, \u017ce\u00a0 niekt\u00f3rym dyskutantom brak\u0142o nie tylko wiedzy historycznej; np. jako nowo\u015b\u0107 przyj\u0119to informacj\u0119 o roli O\u015bwiecenia francuskiego i brytyjskiego w procesie znoszenia\u00a0 handlu niewolnikami, czy o prekursorstwie Kanta w kwestii \u0142adu mi\u0119dzynarodowego — podobnego temu,\u00a0 jaki stara si\u0119 wprowadza\u0107 w \u017cycie Unia Europejska. I prawa cz\u0142owieka i solidarno\u015b\u0107 mi\u0119dzynarodowa s\u0105 dok\u0142adn\u0105 odwrotno\u015bci\u0105 totalitaryzmu,\u00a0 o kt\u00f3rego inspirowanie oskar\u017caj\u0105 my\u015bl o\u015bwieceniow\u0105 postmoderni\u015bci. Ale \u017ceby to rozumie\u0107, trzeba\u00a0 my\u015bl O\u015bwiecenia poznawa\u0107 z tekst\u00f3w jego autor\u00f3w, a nie z w\u0142asnej spekulatywnej imaginacji.<\/p>\n Zabrak\u0142o r\u00f3wnie\u017c moim s\u0142uchaczom wra\u017cliwo\u015bci metodologicznej na permanentne defekty rozumowania w tekstach Adorno czy Baumana.\u00a0 W\u0142a\u015bnie te bior\u0105ce si\u0119 ze spekulatywnej imaginacji.\u00a0 Istota owych u\u0142omno\u015bci polega na ignorowaniu\u00a0 wymogu operacjonalizacji poj\u0119\u0107<\/em>.\u00a0 Nasuwa si\u0119 wi\u0119c wniosek,\u00a0 \u017ce aby w tego rodzaju dyskusji by\u0142a szansa na jak\u0105\u015b intersubiektywn\u0105 konkluzywno\u015b\u0107, trzeba wpierw wylansowa\u0107 w \u015brodowisku filozoficznym ide\u0119 operacjonalizacji — jako fundamentaln\u0105 dla metody rozwa\u017ca\u0144\u00a0 spo\u0142ecznych (w naukach przyrodniczych stosuje si\u0119 j\u0105 nieustannie w praktyce, wr\u0119cz odruchowo,\u00a0 bez wi\u0119kszej potrzeby teoretyzowania w kwestiach metodologicznych).<\/p>\n Operacjonalizacja jest to stosowanie definicji operacyjnych<\/em> dla nadania sensu terminom teoretycznym (nas b\u0119dzie tu interesowa\u0107\u00a0 poj\u0119cie teoretyczne racjonalno\u015bci dzia\u0142ania, praw cz\u0142owieka, wolno\u015bci, totalitaryzmu itp.).\u00a0 Z powod\u00f3w, kt\u00f3re wyja\u015bni\u0119 na ko\u0144cu (\u017ceby nie przerywa\u0107 na d\u0142u\u017cej tych rozwa\u017ca\u0144 przez meta-rozwa\u017caniem) termin „definicja operacyjna” zast\u0105pi\u0119 terminem „definicja redukcyjna”; ten drugi wprowadzi\u0142 Rudolf Carnapa w kontek\u015bcie pewnej teorii metodologicznej (dotycz\u0105cej m.in.\u00a0 Protokolls\u00e4tze<\/em>),\u00a0 ale nie musi si\u0119\u00a0 owej teorii podziela\u0107, \u017ceby stosowa\u0107 ten termin z sensem i po\u017cytkiem.<\/p>\n Nim przejd\u0119 do tego g\u0142\u00f3wnego punktu, wspomn\u0119 pewn\u0105 uwag\u0119 rzeczonej Redakcji, z kt\u00f3r\u0105 nie polemizuj\u0119, lecz przeciwnie, uwa\u017cam za przyk\u0142ad krytyki rozs\u0105dnej, autorowi przydatnej, do uwzgl\u0119dnienia w ostatecznej wersji artyku\u0142u. Wspominam t\u0119 uwag\u0119 ze wzgl\u0119du na ten sam mora\u0142 metodologiczny, kt\u00f3ry jest tematem nast\u0119puj\u0105cej dalej cz\u0119\u015bci polemicznej. Jest tym mora\u0142em pogl\u0105d o uzdrawiaj\u0105cej dyskurs roli tych definicji, kt\u00f3re nazywam za Carnapem redukcyjnymi<\/em>, cho\u0107 nie podzielam jego pogl\u0105du co do mo\u017cliwo\u015bci redukcji „ostatecznej”, tj. sprowadzeniu poj\u0119\u0107 teoretycznych do czystych danych zmys\u0142owych. Z powodzeniem wystarczy redukcja do poj\u0119\u0107 mniej (od tego definiowanego) zaawansowanych teoretycznie, a na tyle bliskich konkretowi potocznego do\u015bwiadczenia, \u017ceby by\u0107 wystarczaj\u0105co intersubiektywne.<\/p>\n Owa po\u017cyteczna uwaga redakcji odnosi si\u0119 do tego, \u017ce\u00a0 zacytowa\u0142em bez krytycznego komentarza, a wi\u0119c jakbym si\u0119 zgadza\u0142, o\u015bwieceniowy pogl\u0105d o zbawiennym wp\u0142ywie handlu mi\u0119dzynarodowego na przyja\u017a\u0144 i braterstwo mi\u0119dzy narodami. Nie wskaza\u0142em na jawn\u0105 tego pogl\u0105du sprzeczno\u015b\u0107 z wiedz\u0105 o wojnach celnych, jak te\u017c okrutnych wojnach zbrojnych — wojnach toczonych o \u017ar\u00f3d\u0142a zasob\u00f3w i rynki zbytu. Takie pomini\u0119cie, istotnie, za du\u017co pozostawia domy\u015blno\u015bci czytelnika. Domy\u015ble\u0107 si\u0119 bowiem trzeba tego, \u017ce o\u015bwieceniowy autor kre\u015bli pewien stan idealny (daleki od realizacji w jego czasach), wysoce ju\u017c cywilizowany, polegaj\u0105cy na maksymalizowaniu wzajemnych korzy\u015bci. Dzi\u015b jeste\u015bmy temu znacznie ni\u017c naonczas bli\u017csi dzi\u0119ki mozolnemu wprowadzaniu traktat\u00f3w i procedur przez WTO, Bank \u015awiatowy etc. I to wszystko trzeba w takim kontek\u015bcie uprzytomni\u0107.<\/p>\n Powy\u017csze wzmianki, o wojnach handlowych oraz aktywno\u015bci mi\u0119dzynarodowych\u00a0 instytucji ekonomicznych, prowadz\u0105 na trop definicyjnej redukcji. Poj\u0119cie teoretyczne „dobrodziejstwa handlu mi\u0119dzynarodowego<\/em>” da si\u0119 definicyjnie sprowadzi\u0107 do serii dobrze opisanych zdarze\u0144. Jeden ci\u0105g definicji cz\u0105stkowych wskazuje na warunki konieczne zaistnienia tego zjawiska, jak eliminacja wojen handlowych; a z kolei poj\u0119cie wojny handlowej<\/em> klarownie si\u0119 redukuje do historycznych relacji z takich zdarze\u0144, jak kolejne bitwy morskie Anglii z Hiszpani\u0105, Holandi\u0105 etc. Z drugiej strony, takie zdarzenia, jak rundy GATT poprzedzaj\u0105ce powstanie WTO, akcesja Chin do WTO i bezlik innych sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 na warunki wystarczaj\u0105ce dla zaistnienia okre\u015blonych rezultat\u00f3w podpadaj\u0105cych pod nasze poj\u0119cie teoretyczne (dobrodziejstwa handlu mi\u0119dzynarodowego), takich jak obni\u017canie taryf celnych, arbitra\u017c w sporach mi\u0119dzy pa\u0144stwami cz\u0142onkowskimi itd.<\/p>\n Pomijam tu og\u00f3ln\u0105 charakterystyk\u0119 definicji redukcyjnych, mog\u0105c odes\u0142a\u0107 do artyku\u0142u pod tym tytu\u0142em w „Ma\u0142ej encyklopedii logiki”.<\/p>\n B\u0119d\u0119 teraz stawia\u0142 analogiczne pytania o definicje redukcyjne pod adresem tekst\u00f3w dezaprobuj\u0105cych O\u015bwiecenie w ksi\u0105\u017cce „Dialectic of Enlightenment: Philosophical Fragments”; autorzy: Max Horkheimer, Theodor W. Adorno (redaktor: Gunzelin Schmid Noerr; Fischer Verlag 1987; przek\u0142ad angielski: Edmund Jephcott, 2002, Stanford University Press).<\/p>\n Autor (pisz\u0119 w liczbie pojedynczej, bo dominuje w ksi\u0105\u017cce my\u015bl Adorna) przypisuje wsp\u00f3\u0142czesnej cywilizacji zachodniej, kt\u00f3r\u0105 wywodzi z O\u015bwiecenia, d\u0142ug\u0105 list\u0119 wynaturze\u0144. S\u0105 te zarzuty tak niejasne, \u017ce trudno nawet stawia\u0107 pytania o wyja\u015bnienie, np. zarzutu sformalizowania moralno\u015bc<\/em>i. Czy Dekalog to ju\u017c formalizacja? Je\u015bli tak, to dlaczego ma to by\u0107 czym\u015b niedobrym? S\u0105 to pytania o definicje, kt\u00f3re by sprowadzi\u0142y poj\u0119cie teoretyczne jak formalized morality<\/em> do konkret\u00f3w takich jak dwie kamienne tablice itp.<\/p>\n We\u017amy zarzut stosunkowo najmniej niejasny: detachment of science from practical life.<\/em> Jak autor rozumie nauk\u0119? Je\u015bli m\u00f3wi\u0107 o O\u015bwieceniu, by\u0142a to epoka, kt\u00f3ra za doskona\u0142y wzorzec nauki uzna\u0142a fizyk\u0119 Newtona. Czy autor ma na my\u015bli jej oderwanie w tym sensie, \u017ce Newton dokonuje takich idealizacji, jak ta w pierwszym prawie mechaniki? Czy mo\u017ce tym sensie, \u017ce mechanika Newtona by\u0142aby pozbawiona zastosowa\u0144 technicznych, a wi\u0119c bezu\u017cyteczna w konstrukcji silnik\u00f3w, obliczaniu tor\u00f3w pocisk\u00f3w itd.? Na ka\u017cdym kroku wyw\u00f3d taki cierpi dotkliwie na brak definicji redukcyjnych dla poj\u0119cia: oderwanie nauki od praktycznego \u017cycia.<\/em><\/p>\n To oderwanie nauki od \u017cycia, ta formalizacja moralno\u015bci i inne przewiny (w tym r\u00f3wnie\u017c antysemityzm) maj\u0105 wszystkie – zdaniem autora – wsp\u00f3lny element, mianowicie „the tendency toward self-destruction of the guiding criteria inherent in enlightenment from the beginning<\/em>.” Na tej drodze autor wyja\u015bnia (w swym przekonaniu) „why the National Socialist terror was not an aberration of modern history but was rooted deeply in the fundamental characteristics of Western civilization”.<\/em><\/p>\n Czytamy r\u00f3wnie\u017c, \u017ce „Myth is already enlightenment, and enlightenment reverts to mythology”.<\/em> To zdanie Adorna komentuj\u0105cy je zwolennik opatruje uwag\u0105: „This paradox is the fundamental thesis of the book<\/em>„. Trudno stawia\u0107 tu pytania, p\u00f3ki nie wiemy czy autor ma te\u017c na uwadze biblijny mit o stworzeniu \u015bwiata i jemu podobne, kt\u00f3re tre\u015bciowo s\u0105 najbli\u017csze problematyce naukowej (bo chyba mitologiczny sp\u00f3r trzech bogi\u0144 o to, kt\u00f3ra najpi\u0119kniejsza, ma si\u0119 nijak do idei o\u015bwieceniowych). Skoro nauka, kt\u00f3ra najpot\u0119\u017cniejszy impuls\u00a0 rozwojowy dosta\u0142a w O\u015bwieceniu, a dzi\u015b kulminuje w scenariuszu Wielkiego Wybuchu (bez Newtona nie by\u0142oby Eintsteina) wypar\u0142a bez reszty mity kosmogoniczne, to jak rozumie\u0107, \u017ce O\u015bwiecenie powraca do mitologii?<\/p>\n Gwoli rzetelno\u015bci dyskusji wyjawiam pewien niedostatek warsztatowy. Nie przeczyta\u0142em dyskutowanej tu ksi\u0105\u017cki linijka po linijce. Korzysta\u0142em z fragment\u00f3w udost\u0119pnionych przez Google’a. Tote\u017c powy\u017csze uwagi nie s\u0105 jak\u0105\u015b definitywn\u0105 interpretacj\u0105, lecz raczej list\u0105 pyta\u0144 adresowan\u0105 do znawc\u00f3w tw\u00f3rczo\u015bci Adorna oraz do tych surowych krytyk\u00f3w O\u015bwiecenia, kt\u00f3rzy czerpi\u0105 argumenty od Adorna. Pytania s\u0105 tej natury, \u017ce pod ka\u017cd\u0105 z powy\u017cszych pr\u00f3b interpretacji dopisuje zdanie pod adresem znawc\u00f3w: „Czy mam racj\u0119?” Je\u015bli mnie przekonaj\u0105, \u017ce nie mam, b\u0119d\u0119 rad i z powi\u0119kszenia swej wiedzy i z tego, \u017ce nie musz\u0119 tak niepochlebnie my\u015ble\u0107 o tak cenionym autorytecie.<\/p>\n Analogiczne „wywiady” chcia\u0142bym powt\u00f3rzy\u0107 wobec dw\u00f3ch innych autorytet\u00f3w: Zygmunta Baumana, kt\u00f3ry idzie \u015bladem Adorna, oraz Jana Paw\u0142a II. Papie\u017c wprawdzie miewa\u0142 wypowiedzi sympatyzuj\u0105ce z O\u015bwieceniem, ale g\u0142\u00f3wny nurt jego nauczania uto\u017csamia\u0142 liberaln\u0105 cywilizacj\u0119 zachodni\u0105 z „cywilizacj\u0105 \u015bmierci”, a wi\u0119c w katastroficznym duchu Adorna i Baumana, co te\u017c czyni nadal niejeden teolog katolicki.<\/p>\n Tyle rzek\u0142szy, zostawiam pole dla adwersarzy, z kt\u00f3rymi mia\u0142em sposobno\u015b\u0107 zetkn\u0105\u0107 si\u0119 bezpo\u015brednio na posiedzeniu Polskiego Towarzystwa Filozoficznego, po moim odczycie na temat O\u015bwiecenia, a po\u015brednio przez g\u0142osy krytyk\u00f3w mojego artyku\u0142u przekazane mi przez Redakcj\u0119. Forma komentarza do niniejszego wpisu blogowego znakomicie si\u0119 do takich ripost nadaje.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" W swoim czasie. by\u0142o to pod koniec roku 2010, mia\u0142em sposobno\u015b\u0107 skonfrontowa\u0107 dwukrotnie m\u00f3j pogl\u0105d na O\u015bwiecenie z pogl\u0105dami pewnej cz\u0119\u015bci warszawskiego \u015brodowiska filozoficznego, kt\u00f3ra zdaje si\u0119 sympatyzowa\u0107 z postmodernizmem, a niekt\u00f3rzy przedstawiciele starszego pokolenia maj\u0105 ponadto dobr\u0105 znajomo\u015b\u0107 marksizmu.\u00a0 … Czytaj dalej